De rechter gaat de wijk in! Dat gebeurt in enkele steden, zoals in Oud-Woensel in Eindhoven en de Venserpolder in Amsterdam. Bedoeling is laagdrempelig recht te spreken, gericht op de oplossing van achterliggende problemen, in samenwerking met andere instanties, zodat de buurt uit het slop wordt gehaald (NRC, 6 april 2021). Inspiratie hiervoor komt uit New York waar een dergelijke rechtspraak al langer bestaat in de wijk Red Hook. Wat kunnen we hiervan verwachten?

De vraag is voor welku0026nbsp;probleem de wijkrechter een oplossing vormt

Allereerst iets over Red Hook. Dit lijkt een gunstige uitwerking te hebben op bijvoorbeeld de recidive van delinquenten. Dat zijn overigens vaak niet inwoners van Red Hook: kennelijk is die wijk te kleinschalig om daar een exclusieve focus op te leggen. Dat gezegd hebbend, lijkt het effect van een meer op alternatieve afdoeningen gerichte praktijk in het Red Hook-programma bescheiden maar is wel positief. Dit is afgezet tegen de harde punitief ingestelde ‘normale’ Amerikaanse rechtspraak niet verrassend. Maar dat kan dan niet zomaar een-op-een  naar ons land worden vertaald, waar de rechter zich doorgaans al oriënteert op mogelijke alternatieven voor een alleen punitieve harde straf. Ook andere initiatieven van ‘community courts’ laten zien dat dit zeker geen garantie biedt voor gunstige effecten. Dat is ook de mening naar aanleiding van eerste, niet erg positieve bevindingen in ons land: een interessant experiment maar nog geen ei van Columbus. (NRC, 2 mei 2022) De vraag is dan voor welk probleem de wijkrechter een oplossing vormt.

Hebben we dit al niet eens gezien met het experiment van Justitie in de Buurt?

Bij het pleiten voor een wijkrechtbank als bijdrage aan een oplossing voor wijkproblemen, ontstaat al snel een déjà-vugevoel. Hebben we dit al niet eens gezien met het experiment van Justitie in de Buurt? Dat was een poging in de jaren ’90 van de vorige eeuw om justitie, i.c. het OM, aanwezig te laten zijn in probleembuurten om dan samen met anderen met maatwerk te reageren op criminaliteit en overlast. Die aanpak moest bijgedragen aan de leefbaarheid en veiligheid in de wijk. Dit keer kwam de inspiratie vooral uit Frankrijk, waar in de jaren ’80 van de vorige eeuw ‘Maisons de la Justice’ waren gevormd in de voorsteden van Parijs. In de beginperiode bleken de JIB-kantoren nog erg zoekend naar een richting die zou kunnen werken. In 2004 wordt echter de stekker uit de JIB’s getrokken: de fysieke aanwezigheid van justitie in probleembuurten is overbodig, het is duur en niet effectief (Trouw, 20 maart 2004). Wel is men te spreken over de samenwerking tussen verschillende instanties die met de JIB’s is verbeterd. Daarmee is een stap gezet naar wat eerst nog als ‘JIB nieuwe stijl’ werd aangeduid. Maar al snel werd overgegaan op de naam Veiligheidshuis – een platform voor samenwerking. Die hebben overigens al lang niet meer een wijk als focus maar een grote gemeente of een samenstel van meer gemeenten (er zijn landelijk 29 Veiligheidshuizen). 

Open vraag is of geleerd is van de eerdere inspanningen tot wijkverheffing

Terwijl in de jaren ’90 de focus nog lag op de leefbaarheid in ‘grote steden’, verschoof die in 2007 naar 40 ‘krachtwijken’ (voorheen: ‘Vogelaarwijken’) waar een opeenstapeling van problemen bestaat. Na enige jaren werd vastgesteld dat er weliswaar veel initiatieven werden genomen maar dat samenhang en visie ontbrak, en dat er zorgen waren over wegvallende politieke aandacht. In 2013 kwam een evaluatie tot de conclusie dat er geen gunstig effect op leefbaarheid en veiligheid van het ingezette beleid kon worden vastgesteld. Na jaren van stilte ontstaat in 2022 een nieuwe poging met een Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Daarin staat het voornemen om in 20 wijken de fysieke leefomgeving te verbeteren, meer perspectief voor jongeren te bieden, de veiligheid te vergroten door te voorkomen dat jongeren afglijden in de criminaliteit en de weerbaarheid tegen georganiseerde criminaliteit te verhogen. Open vraag is of geleerd is van de eerdere, niet erg positieve inspanningen tot wijkverheffing – dat lijkt er niet op nu men weinig focus aanbrengt en weer kiest voor het laten opbloeien van vele initiatieven om dan werkendeweg  te leren van de ervaringen.

In de veranderde, ondermijnende criminaliteit wordt een nieuwe urgentie voor beleid gevonden

Een recenter inzicht is dat vooral onder jongeren de weerbaarheid moet worden vergroot tegen de verlokkingen van de georganiseerde (drugs)criminaliteit. Dat is precies de inzet van een breed nieuw preventiebeleid jeugdcriminaliteit.  Waar de criminaliteit en de rol van jongeren daarin drastisch is gedaald, wordt in de veranderde, ondermijnende criminaliteit een nieuwe urgentie voor beleid gevonden. Dat moet niet alleen gemeentelijk beleid zijn, zo bepleiten sommigen, maar een beleid dat in samenhang met justitie vorm krijgt − integraal, laagdrempelig en nabij.  

De cirkel is rond. Immers, de JIB’s gaven aanleiding tot justitiële investering in achterstandswijken, waarna deze wegens gebrek aan succes werden opgeheven voor meer grootschalige samenwerking. Vervolgens kwam er een hernieuwde inzet op krachtwijken, wat eindigde in teleurstelling, gevolgd door opnieuw specifiek op probleemwijken inzoomend rijksbeleid en wijkrechtspraak! De intentie om de forse problemen in de wijken aan te willen pakken is uiteraard lovenswaardig, maar is er niet een gerede kans dat dit weer zal sterven in goede bedoelingen? De mogelijkheid daarop is zeker aanwezig, nu bij ieder initiatief weinig blijkt dat is geleerd van eerdere ervaringen. Zoals bijvoorbeeld het geringe werkaanbod zoals dat in Red Hook bleek en ook in Oud-Woensel het geval was. Er lijkt eerder sprake van ‘politiek ingegeven beleid’ dan van op ‘evidentie gebaseerd beleid’. <<

Bert Berghuis is voormalig raadadviseur bij het ministerie van Veiligheid en Justitie. Hij is beschikbaar voor vragen en discussies via de redactie, e-mail: secondant@hetccv.nl.