‘Jongerenwerkers zijn belangrijk in het voorkomen van radicalisering’
Waarom radicaliseert de ene jongere wel en een ander niet? Dat valt heel moeilijk te voorspellen. Laten we de weg naar radicalisering eens vergelijken met winkelen in een warenhuis. Op de eerste verdieping vindt de bezoeker radicale ideeën die hij wel of niet overneemt. Hij kan besluiten om het daarbij te laten of de roltrap te nemen naar de volgende etage. Een keuzemoment dus. Op de tweede verdieping vindt de bezoeker gelijkgezinden en hier ontstaat de neiging om zich af te sluiten voor andere meningen. Isolatie is een belangrijk ingrediënt. In de nog verder geïsoleerde omgeving van verdieping 3, heerst de neiging om geweld goed te praten of misschien wel te ondersteunen om de idealen te kunnen realiseren.
‘Jongerenwerkers kijken naar wat er onder het wateroppervlak schuilgaat’
Soms is er sprake van psychisch lijden of ingrijpende gebeurtenissen die een jongere kunnen bewegen om naar een ‘volgende’ verdieping te gaan in een radicaliseringsproces. Bij anderen bestaat een neiging tot zwart-witdenken en de wereld in te delen in goed en kwaad. Wie het niet met je eens is, is slecht. Naast de psychische gesteldheid, kunnen ook zaken als een problematische thuissituatie of een onverwerkt pestverleden eraan bijdragen dat iemand steeds een verdieping hoger gaat. Of geldingsdrang: ‘Als ik een daad pleeg, oogst ik waardering’. Al dit soort ingrediënten tezamen bepalen of iemand wel of niet verder radicaliseert.
Bovenstaande vergelijking komt van Ron van Wonderen, voor het Verwey-Jonker Instituut doet hij veel onderzoek naar maatschappelijke spanningen, polarisatiedynamieken en radicalisering. Eerder dit jaar deed hij een inventarisatie naar de rol van het jongerenwerk in de preventieve wijkaanpak van polarisatie en radicalisering onder jongeren. In opdracht van het platform Jeugd preventie Extremisme en Polarisatie (JEP) onderzocht Van Wonderen de betrokkenheid, omvang en behoeften van jongerenwerkers bij samenwerkingen in de wijk, gericht op preventie van polarisatie en radicalisering. Daarvoor zette hij een online vragenlijst uit onder jongerenwerkers en organiseerde verdiepingssessies met 14 jongerenwerkers om de resultaten van de enquête te duiden.
Meningsverschillen in een gezonde democratie
“De jongerenwerker is belangrijk in het voorkomen van polarisatie en radicalisering”, stelt Van Wonderen. Zijn of haar functie is onder meer het signaleren van problemen onder jongeren. “Je kunt wel kijken naar een radicale uiting die als een ijsberg boven het water uitsteekt, maar jongerenwerkers kijken naar wat er onder het wateroppervlak schuilgaat.” Strubbelingen op school, gedoe thuis, een pestverleden, een autistische stoornis, gevoelens van depressie. Naar aanleiding van dat soort signalen kan een jongerenwerker doorverwijzen naar hulp en ondersteuning.
‘Radicaliseert iemand door en raakt hij geweldbereid, dan wordt het een veiligheidsissue’
Extreme uitspraken hoeven niet perse een probleem te zijn. Immers, jongeren zijn zoekend naar wie ze zijn en hoe ze in de wereld staan. Heftig opkomen voor dierenrechten, religie of het recht op leven zonder een digitaal spoor achter te laten, dat hoort erbij. Meningsverschillen maken deel uit van een gezonde democratie. Van Wonderen: “Label je een jongere te snel als ‘geradicaliseerd’, dan komt iemand al vlot terecht in de machinerie van zorg- en veiligheidshuizen. Echter, radicaliseert iemand door en raakt hij geweldbereid, dan wordt het een veiligheidsissue.”
Geen opgeheven vingertje
Behalve signaleren, gaan jongerenwerkers ook het gesprek aan met jongeren. Niet met een opgeheven vingertje, maar vanuit een open houding. Vertrouwen is een groot goed voor jongerenwerkers, want dat stelt hen in staat om vragen te stellen zoals ‘waarom vind je dat?’ of ‘waar haal je dat vandaan?’. Door een jongere te laten reflecteren op zijn of haar overtuigingen en bronnen, heeft de jongerenwerker een preventieve rol. Hij weet ook wat er leeft in de buurt. Als er ongenoegen heerst en er staat iets te gebeuren, dan kan hij die informatie delen met de wijkagent of andere partners in de wijkoverleggen. Tegelijkertijd is dit een lastig punt, want de jongerenwerker wil niet het vertrouwen schaden van de jongeren met wie hij werkt.
Radicalisering als zorgvraagstuk
Een aantal jongerenwerkers gaf in het onderzoek aan dat ze hun signalen niet altijd kwijt kunnen bij de gemeente, hun observaties worden niet altijd serieus genomen of ze worden niet betrokken bij overleggen over polarisatie en radicalisering. In Nederland bekijken we dit fenomeen nog vooral door een veiligheidsbril, maar bij jongeren is polarisatie en radicalisering vooral een zorgvraagstuk en vraagt om een pedagogische benadering. Om die reden luidt een van de aanbevelingen om de scheiding tussen het zorg- en veiligheidsdomein te verkleinen.
Platteland en grote stad
In plattelandsgemeenten bedienen jongerenwerkers soms wel 20 dorpen tegelijk. Zij kunnen niet overal zijn en dat maakt het voor hen best lastig om informatie uit te wissen met collega’s en ketenpartners. In de grote steden is dat gemakkelijker. In Utrecht en Amsterdam bijvoorbeeld, heeft iedere wijk eigen jongerenwerk en dat biedt jongerenwerkers veel meer contactmomenten om signalen door te geven.
‘De focus richt zich meer op jongeren die complottheorieën aanhangen’
Jongerenwerkers in middelgrote steden van tussen de 20.000 en 100.000 inwoners, krijgen vaak wel te maken met grootstedelijke dynamiek en problematiek, maar er zijn minder sociale netwerken in de wijk en er is minder jongerenwerk. De capaciteit is er niet altijd voldoende om preventief te kunnen werken. Daarom wensen de jongerenwerkers in die steden meer ondersteuning in hun activiteiten die polarisatie en radicalisering moeten voorkomen. Ze willen meer positieve activiteiten om integratie en ontmoeting te stimuleren, training in signaleren en gespreksvoering, maar ook betere informatie-uitwisseling of samenwerking met andere professionals in de wijk.
Meer kennis gewenst
Jongerenwerkers door het hele land geven aan dat ze meer kennis willen over het fenomeen. Polarisatie en radicalisering veranderen continu van vorm. We hebben een periode gehad waarin het vooral draaide om jihadisme, maar dat is afgenomen. Nu spelen vooral extreemrechts gedachtengoed en anti-overheidssentimenten. “De focus richt zich meer op jongeren die complottheorieën aanhangen”, ziet Van Wonderen. “Ze hebben geen vertrouwen meer in de overheid.” Immers, die komt niet op voor jongeren, maar heeft vooral een eigen agenda en de elite trekt aan de touwtjes. Corona heeft dat proces versneld. Jongeren kwamen thuis te zitten en zaten veel op sociale media, waar ze in aanraking kwamen met dat gedachtegoed.
Van Wonderen: “Het missen van 2 jaar sociale en emotionele ontwikkeling, bracht veel eenzaamheid en somberheid voort. De overheid is machtig, want die kan je dwingen om thuis te blijven en een mondkapje te dragen. Maar zij is niet in staat om voldoende en betaalbare woonruimte te organiseren of om de klimaatcrisis aan te pakken.” Dat zijn de problemen waar jongeren zich druk over maken.
‘Online zijn ook jongeren te vinden die niet buiten op het pleintje staan’
Online jongerenwerk is opkomend. De on- en offline context is niet los van elkaar te zien, maar bij gemeenten en werkgevers is het belang van online jongerenwerk nog niet altijd goed doorgedrongen. Daarbij willen de jongerenwerkers hun onlinevaardigheden verbeteren. “Online zijn ook jongeren te vinden die niet buiten op het pleintje staan”, merkt Van Wonderen op. Datzelfde geldt voor jongerenwerk op school, ook daar zijn jongeren te vinden die wat meer teruggetrokken zijn. Om de aandacht meer op online jongerenwerk te krijgen, wensen jongerenwerkers meer bewustwording over het nut ervan onder hun werkgevers en gemeenten. Werkgevers moeten faciliteren dat jongerenwerkers hun digitale vaardigheden kunnen bijspijkeren. Ook binnen de opleidingen mbo en hbo sociaal werk, is aandacht voor onlinevaardigheden hard nodig.
Reactie van journalisten
Van Wonderen doet lang genoeg onderzoeken naar dit fenomeen, de uitkomsten van zijn onderzoek verbazen hem niet. Wel kijkt hij op van de reactie van journalisten op de uitkomsten. “Ik ben best veel gebeld door de media en het viel me op dat het belang van het preventieve karakter van het jongerenwerk nog niet overal bekend is.” In samenspraak kwam tegelijkertijd met dit onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut, een soortgelijk onderzoek van het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) uit. In de media leverde dat koppen op als ‘Wantrouwen jongeren in overheid groeit’. “Het NJi en wij hebben benadrukt hoe belangrijk het is om dit soort zaken juist om te buigen. Het vertrouwen van jongeren behouden en polarisatie voorkomen. Erken de kracht van het jongerenwerk op alle terreinen: preventie, zorg, maatschappelijke vraagstukken, polarisatie en extremisme. Dat moet ertoe leiden dat gemeenten meer investeren in het jongerenwerk en dat er meer capaciteit vrijkomt, want dat is echt nodig.” <<