Liefde als lokaas: inzicht in scams
Na maanden intensief appen lijkt John – lief, attent, knap – alles wat Marjan zoekt. Dan komt het bericht: ‘Mijn moeder is opgenomen in het ziekenhuis. De arts wil opereren, maar de verzekering betaalt niet. Kun je me alsjeblieft helpen?’ Een dag later belt een arts Marjan op om uit te leggen hoe belangrijk de operatie is voor het herstel van Johns moeder. Marjan zit in tweestrijd. Ze heeft John nog nooit ontmoet, maar begrijpt dat dit een noodsituatie is. Ze besluit hem toch te helpen, en voor ze het weet betaalt ze voor onderzoeken en operaties die nooit plaatsvinden. De dader? Een professioneel getrainde oplichter, die precies weet welke snaren hij moet raken om geld los te peuteren.
Geen aangifte
Het is een veelvoorkomend scenario in zogeheten online romance scams, waarbij de dader online zorgvuldig een emotionele band met iemand opbouwt, om diegene daarna financieel volledig uit te buiten. De FBI noemt online romance scams al jaren een van de meest lucratieve vormen van cybercriminaliteit. Alleen al in Nederland verloren slachtoffers in 2023 meer dan zeven miljoen euro aan online datingfraude. “En dat is waarschijnlijk nog maar het topje van de ijsberg”, vertelt Janneke Schokkenbroek, als onderzoeker verbonden aan de TU Delft en Hogeschool InHolland. Het onderzoek Liefde als lokaas voerde ze uit met Thom Snaphaan, associate lector Data, Criminaliteit & Veiligheid van Avans Hogeschool. “Veel slachtoffers doen helemaal geen aangifte uit schaamte dat ze ‘erin getrapt’ zijn. Ook worden kleine verliezen van bijvoorbeeld vijftig of honderd euro vaak niet gemeld.”
‘In sommige landen bestaan zelfs scamfabrieken’
Plegers van online romance scams zijn maar moeilijk te pakken. Vaak horen ze bij georganiseerde groepen in Azië of Afrika. “In sommige landen, zoals Maleisië en China, bestaan zelfs ‘scamfabrieken’”, gaat Schokkenbroek verder. “Hier worden mensen getraind tot scammer en krijgen ze uitgewerkte scripts om met slachtoffers een emotionele band op te bouwen. Uit de onderzochte literatuur kwam naar voren dat in die landen samenwerken met de politie en andere instanties, lastig is. Autoriteiten knijpen soms een oogje dicht. Daarnaast wonen de slachtoffers doorgaans niet in hetzelfde land, waardoor er minder direct belang is om op te treden.”
Waarom aanpakken zo moeilijk is
“In bepaalde kringen wordt het werk van scammers zelfs maatschappelijk geaccepteerd en wordt het gezien als een verdienmodel. Sommige scammers beschouwen het als culturele rechtvaardiging: geld weghalen bij rijke westerlingen, of wraak nemen op een koloniaal verleden. Dit culturele en economische perspectief verklaart waarom scamnetwerken dikwijls relatief ongestoord kunnen blijven opereren. Bij de aanpak van online romance scams zou daarom veel meer moeten worden ingezet op preventie”, stelt Schokkenbroek. “Ons onderzoek draagt daaraan bij, door bloot te leggen waar ruimte is voor mogelijke interventies.”
Het script van datingfraude
In Liefde als lokaas: een crime script analyse van online romance scams maakten onderzoekers Janneke Schokkenbroek en Thom Snaphaan een uitgebreid overzicht van hoe daders precies te werk gaan. Als basis namen ze vijftig wereldwijde studies naar online romance scams. Met de crime scripting-methode identificeerden ze vervolgens negen scènes in het proces van een online romance scam. Crime scripting is een analytische techniek uit de criminologie, die wordt gebruikt om de stappen, processen en randvoorwaarden van een criminele handeling in kaart te brengen en te systematiseren. Het doel is om inzicht te krijgen in criminele fenomenen, zoals drugshandel of hennepteelt, door te analyseren hoe criminelen te werk gaan. In het licht van datingfraude꞉ van het allereerste contact met het slachtoffer tot de financiële uitbuiting, de nasleep en in veel gevallen zelfs Die scènes vormen samen het script van een scam. Zo’n script zorgt voor meer grip op een complex en chaotisch crimineel proces. Daarbij geeft het inzicht in waar en wanneer politie, gemeenten of andere partijen, kunnen ingrijpen.
Hoe verloopt een online romance scam, en waar kun je volgens de onderzoekers rode vlaggen plaatsen? Voor oplichters begint het met een nepprofiel, op bijvoorbeeld een datingsite. Ze gebruiken foto’s van gewone mensen, die ze ergens van andere profielen of sites plukken. Soms werpt een scammer een breed net uit, door meerdere profielen aan te maken met vrijwel identieke teksten. Dat kan opvallen.
Een Franse vrouw dacht dat ze een online relatie had met Brad Pitt
Of ze gebruiken foto’s van bekende mensen, zoals laatst bij een Franse vrouw, die dacht dat ze een online relatie had met Brad Pitt. Maar meestal is de scam subtieler. Oplichters bouwen maanden of zelfs jarenlang zorgvuldig een band op met het slachtoffer. Ze passen hun levensverhaal aan op dat van het slachtoffer, voor meer connectie en eisen steeds meer tijd van ze op
Lees ook: Crime scripting verbetert aanpak ondermijnende criminaliteit
Langzaam maar zeker ontstaan er vaste routines, zoals dagelijks appen of bellen met ‘Goedemorgen lieverd, heb je lekker geslapen?’ “Dat is natuurlijk heel fijne aandacht”, beaamt Schokkenbroek. “Je wilt graag dat iemand je liefheeft. Tegelijk ontmoedigen veel scammers het slachtoffer om met vrienden of familie over de relatie te praten onder het mom van: ‘Ze begrijpen een liefde als de onze toch niet’ of ‘We houden het beter nog even geheim tot we elkaar in het echt zien.’ Zo isoleren ze iemand van hun sociale omgeving en voorkomen ze dat een kritische vriend lastige vragen stelt.”
Emotioneel verhaal als verpakking
De allergrootste alarmbel is natuurlijk the sting, ofwel de financiële vraag van de oplichter. “Die verpakken ze in een emotioneel verhaal: hun moeder is ziek en ze hebben geld nodig voor een medische behandeling. Ze hebben een erfenis gekregen die ze graag met jou delen, alleen moeten ze daarvoor eerst een notaris betalen. Of ze willen je komen opzoeken en vragen of jij kan betalen voor de reisdocumenten en een vliegticket. Soms krijgen ze dan op weg naar het vliegveld een ‘auto-ongeluk’, wat ze een goede reden geeft om niet te komen en wéér om geld te vragen.”
Van smeekbedes tot dreigementen
Oplichters blijven steeds nieuwe redenen bedenken om geld te krijgen. Als het slachtoffer weerstand toont of zegt geen geld meer te hebben, grijpen ze terug op eerdere verhalen of worden dreigementen ingezet, zoals het publiceren van intieme foto’s of het bedreigen van familieleden. “Sommige slachtoffers worden daardoor zo in het nauw gedreven, dat ze een lening of zelfs tweede hypotheek afsluiten. Dat is heel heftig. Sommige scammers blijven maar doorgaan. Door de emotionele en vaak geïsoleerde situatie van slachtoffers, komt het voor dat zij de oplichter vergeven en opnieuw in de relatie stappen. Of ten prooi vallen aan een andere oplichter.”
‘Bij deze persoon valt wat te halen, probeer jij het ook eens’
Contactgegevens van zulke slachtoffers belanden soms op zogeheten sucker lists, lijsten die scammers onderling delen met de boodschap: ‘Bij deze persoon valt wat te halen, probeer jij het ook eens.’
Gericht waarschuwen
Op verschillende momenten in het proces, liggen kansen voor preventie, stelt Schokkenbroek. Daders zoeken gericht naar mensen in kwetsbare situaties, bijvoorbeeld iemand die eenzaam is, pas gescheiden of net de partner heeft verloren. Dat doen ze vaak op datingsites, social media, maar ook op forums waar mensen praten over scheiding of verlies. “Het zou mooi zijn als dit soort forums en datingsites een algemene waarschuwing en wat uitleg geven op de site, of bij aanmelding. Zo zorgen ze voor meer bewustwording.”
Banken en andere betaaldienstverleners, kunnen verdachte transacties tijdelijk blokkeren en contact opnemen met de klant. Dat kan voor slachtoffers een letterlijke wake-up call zijn. Al geven ze dan vaak alsnóg toestemming voor de transactie, overtuigd door hun online ‘geliefde’.
‘Hoe goed ken je de persoon naar wie je geld overmaakt?’
Bovendien: oplichters kiezen ook regelmatig voor moeilijker traceerbare kanalen zoals giftcards, cryptovaluta of money transfer operators (MTO’s), zoals Western Union of Moneygram. Deze betalingen vallen buiten de bankcontroles. “Daar valt nog veel winst te behalen. Waarschuwingsposters bij MTO-loketten en op sites waar giftcards worden verkocht, kunnen een verschil maken”, legt Schokkenbroek uit. “Of checklists met vragen als: Hoe goed ken je de persoon naar wie je geld overmaakt? Heb je met anderen hierover gesproken?”
Geen steun uit omgeving
Het taboe rond online datingfraude is groot. Wat Schokkenbroek betreft, zit daar de crux voor effectieve preventie. “Voor slachtoffers is de emotionele schade vaak nog pijnlijker dan het geldverlies. Ze zijn iemand verloren die lange tijd veel voor hen betekende. Dat leed komt nog bovenop de schaamte. Daardoor praten slachtoffers er nauwelijks over. Doen ze dat wel? Dan kunnen ze in hun directe omgeving meestal niet op steun rekenen. Jongere familieleden zijn soms woedend als blijkt dat de erfenis erdoorheen is gejaagd: ‘Hoe kon je zo stom zijn?!’”
‘Dit kan iedereen overkomen die verlangt naar liefde’
“Ons onderzoek laat zien hoe uitgekiend daders te werk gaan. En dat dit iedereen kan overkomen die verlangt naar liefde. We moeten als samenleving daarom stoppen met spottende reacties en victim blaming”, zegt Schokkenbroek stellig. “Zolang slachtoffers gestigmatiseerd worden, zullen ze niet snel hulp zoeken of aangifte doen.”
Doorbreek het stigma
Politie, financiële instellingen en hulporganisaties kunnen veel doen om het stigma rond online romance scams te doorbreken. Met campagnes en duidelijke informatie op hun websites kunnen zij laten zien hoe serieus dit probleem is. “Heb je als hulpdienst een slachtoffer aan de lijn? Toon begrip, stel vragen en verwijs met compassie door naar hulpinstanties zoals Fraudehelpdesk en Slachtofferhulp. Zo doorbreken we de schaamte en verkleinen we de kans dat iemand opnieuw in de val loopt én dat er nieuwe slachtoffers bij komen.”<<
Janneke Schokkenbroek promoveerde aan de Universiteit Gent op schadelijk technologiegebruik in romantische relaties. Momenteel werkt ze als postdoctoraal onderzoeker aan de TU Delft en Hogeschool Inholland. Thom Snaphaan is associate lector Data, Criminaliteit & Veiligheid bij het Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht van Avans Hogeschool. Daarnaast is hij postdoctoraal onderzoeker bij de Vakgroep Criminologie, Strafrecht en Sociaal Recht van de Universiteit Gent, en gastdocent bij de Politieacademie.
Janneke Schokkenbroek is bereikbaar voor vragen per mail: Janneke.Schokkenbroek@UGent.be.