Training maakt docenten alerter, maar hoe blijven ze scherp?
Criminele uitbuiting kan zich onder de ogen van docenten afspelen zonder dat zij die direct herkennen. Een leerling verzuimt vaker, oogt oververmoeid of beschikt plotseling over dure spullen. Het zijn veranderingen die opvallen, maar niet vanzelfsprekend met criminaliteit in verband worden gebracht.
Door handelingsverlegenheid blijven waardevolle observaties los van elkaar staan
Juist onderwijsprofessionals zijn een belangrijke schakel om dit verband te leggen. Zij zien jongeren vrijwel dagelijks en kunnen gedragsveranderingen opmerken die wijzen op problemen. Jongeren kunnen betrokken raken bij drugshandel of het plaatsen van vuurwerkbommen, maar ze kunnen ook slachtoffer worden van gedwongen prostitutie of andere vormen van uitbuiting.
Luister het audio-interview met criminoloog en docent Jennifer van den Broek: ‘Scholen zijn een afzetmarkt voor drugs’.
De uitdaging voor deze docenten zit in het duiden en bespreken van die signalen. Ook ervaren docenten weten niet altijd wat zij zien of hoe zij hun zorgen met collega’s moeten delen of meldingen kunnen doen. Door die handelingsverlegenheid blijven waardevolle observaties los van elkaar staan, terwijl ze samen een patroon blootleggen.
Wat is Onder mijn Ogen?
Onder mijn Ogen is een interactieve training van ongeveer een halve dag voor onderwijsprofessionals in het vmbo, mbo en praktijkonderwijs. Deelnemers leren signalen van criminele uitbuiting te herkennen, hun zorgen met collega’s te bespreken en waar nodig vervolgstappen te zetten.
Pas wanneer zij deze signalen delen, wordt de ernst van de situatie zichtbaar
In teams spelen zij een serious game waarin ze drie jongeren volgen die gedurende een schooljaar steeds verder verstrikt raken in criminaliteit en criminele uitbuiting. Via videofragmenten, opdrachten en groepsgesprekken, krijgen de deelnemers zicht op hun levens en de veranderingen in hun gedrag.
De deelnemers zien eerst afzonderlijke, relatief kleine gedragsveranderingen die zij ook in hun dagelijkse werk kunnen opmerken. Pas wanneer zij deze signalen delen, wordt de ernst van de situatie zichtbaar. Zo oefenen ze met het duiden en bespreken van signalen en leren ze de interne meldroute kennen. Doordat directe collega’s de training samen volgen, bouwen zij dezelfde basiskennis op en weten ze elkaar bij zorgen gemakkelijker te vinden.
Van Kamervragen naar effectstudie
In 2023 stelde de Tweede Kamer vragen over Onder mijn Ogen. Toenmalig JenV-minister Yeşilgöz noemde de training waardevol, maar benadrukte ook het belang van effectmeting.
Daarvoor was onderzoek nodig. De opdracht voor een effectstudie kwam terecht bij het lectoraat Ondermijning van Avans Hogeschool, in samenwerking met Hogeschool Utrecht en het CCV. Het onderzoek is begin dit jaar opgeleverd. De centrale vraag van de studie luidt: helpt Onder mijn Ogen onderwijsprofessionals daadwerkelijk om signalen van criminele uitbuiting beter te herkennen en ernaar te handelen?
Ga naar de effectstudie Onder mijn ogen.
Wat levert de training op?
Vier weken na de training waren de effecten goed zichtbaar (statistisch significant). Deelnemers bespraken signalen en zorgen vaker met collega’s en zij werden ook vaker door collega’s benaderd om mee te denken. Daarnaast deden zij vaker een interne melding bij het zorg- en ondersteuningsteam wanneer ze zich zorgen maakten over het welzijn van een student en mogelijke betrokkenheid bij criminaliteit.
Een deelnemer vertelde bijvoorbeeld over een studente die meermaals plotseling de les verliet en werd opgehaald in een dure auto. Dat leidde tot een gesprek met collega’s. Juist zulke gesprekken zijn belangrijk, omdat criminele uitbuiting volgens deelnemers zelden aan één opvallend signaal wordt herkend. Een afzonderlijk signaal biedt meestal te weinig houvast; door observaties, twijfels en onderbuikgevoelens te delen, kunnen patronen zichtbaar worden.
Voor de effectstudie werden 404 mbo-onderwijsprofessionals die de training hadden gevolgd driemaal bevraagd: vóór de training, vier weken na afloop en opnieuw na zes maanden. De vragen richtten zich op het herkennen van signalen van criminele uitbuiting, het bespreken daarvan met collega’s en het melden van vermoedens. De resultaten werden vergeleken met die van een controlegroep van 145 mbo-professionals die de training niet hadden gevolgd.

Niet méér signalen, wel een andere blik
Het onderzoek laat ook zien wat de training níét doet: er werd geen meetbare toename gevonden in het aantal herkende signalen van daderschap of slachtofferschap. Op het eerste gezicht lijkt dat tegenstrijdig met de verwachtingen. Aanvullende gesprekken met oud-deelnemers geven echter een verduidelijking. Vrijwel alle geïnterviewde docenten zagen na de training niet noodzakelijk meer signalen, maar interpreteerden deze wel anders. Gedrag dat eerder als opvallend, maar niet direct zorgwekkend werd beschouwd, bekeken zij nu vaker vanuit de mogelijkheid van criminele uitbuiting of betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit.
De training leidde niet tot meer externe meldingen bij politie, gemeente of Veilig Thuis
De training leidt dus niet zozeer tot nieuwe waarnemingen, maar biedt een nieuw interpretatiekader. Deelnemers zien niet méér, maar denken anders over wat zij al zien. Dat sluit aan bij de andere onderzoeksresultaten: doordat signalen vaker met criminele uitbuiting in verband worden gebracht, ontstaat eerder aanleiding om zorgen met collega’s te bespreken.
Waarom stijgen externe meldingen niet?
De training leidde niet tot meer externe meldingen bij bijvoorbeeld politie, gemeente of Veilig Thuis. Dat is verklaarbaar: binnen veel onderwijsinstellingen loopt het contact met externe partners via zorgcoördinatoren, veiligheidsadviseurs of leden van ondersteuningsteams. Docenten bespreken hun zorgen eerst intern. Vervolgens bepalen gespecialiseerde collega’s of externe partijen moeten worden betrokken.
Bovendien komen ernstige situaties waarin specialistische hulp of repressieve bevoegdheden nodig zijn relatief weinig voor. Verschillende onderwijsinstellingen geven naar eigen zeggen aan slechts enkele keren per jaar externe partijen in te schakelen. Meestal volstaan de interne zorg- en ondersteuningsstructuren voldoende om jongeren te helpen. Het geringe aantal externe meldingen bood daardoor te weinig statistische variatie om in de effectmeting betekenisvolle verschillen vast te stellen.
Het grootste vraagstuk: borging
Vier weken na de training zijn duidelijke positieve effecten zichtbaar. Maar na zes maanden zijn die in de vragenlijsten niet meer meetbaar. Dat betekent niet dat deelnemers de training zijn vergeten. In aanvullende gesprekken konden zij nog concrete voorbeelden en inzichten noemen. Velen gaven aan dat de training hen blijvend heeft geholpen scherper te kijken naar mogelijke signalen en het is opvallend dat een eenmalige training van enkele uren het gesprek binnen teams al verandert.
Een eenmalige training is niet genoeg om die verandering vast te houden
Toch is het gedragsverschil na zes maanden niet meer aantoonbaar. Volgens deelnemers komt dat door de waan van de dag. Scholen hebben te maken met een voortdurende stroom aan prioriteiten, projecten en maatschappelijke vraagstukken. Zonder periodieke aandacht raakt ook een belangrijk thema als criminele uitbuiting geleidelijk op de achtergrond.
Wat kunnen scholen hiervan leren?
De training zet onderwijsprofessionals aan om signalen anders te duiden, vaker te bespreken en eerder intern te melden. Maar een eenmalige training is niet genoeg om die verandering vast te houden. Na zes maanden is het gemeten gedragsverschil niet meer aantoonbaar. De belangrijkste vervolgvraag is daarom: hoe zorgen scholen ervoor dat de nieuwe manier van kijken en handelen beklijft?
Oud-deelnemers noemen daarvoor een aantal concrete aanknopingspunten. Zo kan een vast aanspreekpunt binnen ieder team het onderwerp periodiek onder de aandacht brengen, actuele casuïstiek bespreken en collega’s helpen bij vragen of signalen. Ook een korte terugkoppeling tijdens een teamoverleg kan helpen om criminele uitbuiting op de agenda te houden.
Daarnaast is het belangrijk om de interne meldroutes regelmatig te bespreken en duidelijk te maken wat de school onder een ‘melding’ verstaat. Docenten, zorgcoördinatoren en veiligheidsadviseurs blijken dat begrip niet altijd hetzelfde te interpreteren. Niet alleen de training zelf, maar vooral wat een school daarna organiseert, bepaalt of de nieuwe manier van kijken en handelen beklijft.
Onder mijn Ogen in het kort
• Serious game voor professionals in vmbo, praktijkonderwijs en mbo.
• Teams volgen via video’s, opdrachten en gesprekken drie fictieve jongeren die betrokken raken bij criminaliteit.
• Doel: signalen van criminele uitbuiting en georganiseerde criminaliteit herkennen en bespreken.
• Onderzocht tijdens 34 trainingen op tien mbo-instellingen.
• Positief korte termijneffect op het delen van signalen en intern melden; geen effect op het herkennen van signalen of op de lange termijn.
• 95% vond dat de training aan de verwachtingen voldeed; 98,6% zou deze aanbevelen aan collega’s of andere scholen.
• Bekijk het volledige onderzoeksrapport.