Maar liefst 45 jaar werkte Jaap de Waard op het snijvlak van onderzoek, beleid en praktijk. Eén overtuiging loopt als een rode draad door zijn carrière: kennis is onmisbaar voor effectief veiligheidsbeleid. Niet voor niets noemt hij zichzelf een ‘kennisactivist’. 

In dit afscheidsinterview vertelt hij waarom kennis zo belangrijk is, hoe het zit met de verschuiving naar online criminaliteit en dat er te veel bij de gemeentes op het bordje is gekomen. 

In zijn loopbaan zag Jaap de Waard dat investeringen in kennis en preventie effect kunnen hebben op criminaliteit. “Vooral op het terugdringen van slachtofferschap, maar ook van daderschap.” 

Een klassiek voorbeeld: woninginbraak. Daar werd de afgelopen decennia veel preventiebeleid omheen ontwikkeld, zoals het Politie Keurmerk Veilig Wonen en subsidieregelingen voor betere beveiliging. “De afgelopen 25 jaar is het niveau van woninginbraken met meer dan 80 procent teruggedrongen.” Het is moeilijk om precies aan te wijzen welke maatregelen het verschil maakten, erkent De Waard. Maar het laat volgens hem wel zien wat mogelijk is. “Ik vind dat een heel mooi voorbeeld hoe je een ernstig delict kunt terugdringen in omvang en ernst.” 

Tussen wetenschap en praktijk 

Ook bij andere delicten ziet hij vergelijkbare ontwikkelingen. “Bij high impact crimes zoals overvallen, geweldsmisdrijven zie je de afgelopen jaren een duidelijke dalende lijn.” Hij draagt de boodschap ook vaak uit wanneer hij spreekt op bijeenkomsten en in artikelen: de criminaliteit is sterk gedaald. “Als je naar de langjarige trends kijkt, kun je niet anders concluderen dat de criminaliteit in twintig jaar tijd ongeveer is gehalveerd.” 

‘Veel mensen denken: dat kan niet waar zijn’

Dat leidt regelmatig tot ongeloof. “Veel mensen denken: dat kan niet waar zijn.” Volgens hem komt dat omdat professionals in de praktijk vaak een ander beeld ervaren. Zij zien immers dagelijks incidenten en problemen. Maar als je naar de lange termijn kijkt, ontstaat een ander beeld. 

Online criminaliteit 

Tegelijkertijd ziet De Waard een belangrijke verandering in het criminaliteitsbeeld: de opkomst van online criminaliteit. “Veel mensen zeggen dan: die klassieke criminaliteit heeft zich volledig verplaatst naar de onlinewereld. Dat is deels waar: “In de afgelopen twintig jaar zijn veel traditionele delicten inderdaad in een digitale variant teruggekomen. Via de Veiligheidsmonitor vragen we ook naar online criminaliteit. Dan zie je wel een stijging, maar die omvang compenseert niet de enorme daling van de klassieke criminaliteit. Ook als je het vanuit alle hoeken bekijkt, is de criminaliteit gedaald.” 

‘Je ziet dat het bewustzijn van slachtofferschap toeneemt, dat de kennis groeit enu0026nbsp;ook meer wordt toegepast’

De aanpak van online criminaliteit staat volgens De Waard bovendien nog relatief aan het begin. “In eerste instantie wist men eigenlijk niet zo goed wat men ermee aan moest.” Langzamerhand ziet hij wel vooruitgang. “Je ziet dat het bewustzijn van slachtofferschap toeneemt, dat de beschikbare kennis groeit en dat die kennis ook meer wordt toegepast.” 

Daarbij spelen ook burgers zelf een rol. “De mate waarin mensen risico’s beter kunnen inschatten en hun gedrag aanpassen, zal uiteindelijk ook bijdragen aan het terugdringen van online criminaliteit.” 

Criminogeen beleid 

De Waard vraagt vaak aandacht voor criminogeen beleid: beleid dat onbedoeld criminaliteit kan stimuleren. “Dat is een van mijn stokpaardjes. Je moet vooraf heel goed bekijken wat het effect kan zijn van beleid, daarop inspelen en je zeker niet laten verrassen.” Neem het verbieden van vapes. “Dat heeft ertoe geleid dat de georganiseerde misdaadmarkt er een nieuwe hobby bij heeft.” 
Ook bij andere beleidsmaatregelen ziet hij dit soort effecten. Zo creëert het vrijgeven van bepaalde sectoren, zoals de taxi- of uitzendbranche, nieuwe risico’s. 

Te wijde broek 

De afgelopen decennia kregen gemeenten steeds meer verantwoordelijkheden op het gebied van veiligheid. Dat heeft voordelen, maar volgens De Waard zijn er ook grenzen. “De Rijksoverheid heeft heel veel over de schutting van de gemeentes gegooid. Vooral bij de aanpak van ondermijnende criminaliteit is dat problematisch. “De burgemeester als sheriff – zo lijkt het soms. Maar dit mag niet alleen het pakkie-an zijn van een burgemeester. Daar zijn justitie, politie en het Openbaar Ministerie voor.” Als gemeenten meer verantwoordelijkheden krijgen, moeten ze volgens hem ook meer middelen krijgen.  

Evidence-based onder druk 

De Waard begon zijn carrière in de jaren tachtig, een periode waarin veel werd geïnvesteerd in onderzoek en preventie. “Dat waren de vette jaren voor evidence based criminaliteitspreventie.” Die verbinding tussen wetenschap en beleid staat volgens hem nu onder druk. “Evidence-based beleid wordt wel met de mond beleden, maar in de praktijk wordt het eigenlijk mondjesmaat toegepast.” 

‘Die politiek-bestuurlijke dominantie is de afgelopen jaren enorm toegenomen’

Een belangrijke oorzaak is de toenemende politieke dynamiek. “Die politiek-bestuurlijke dominantie is de afgelopen jaren enorm toegenomen.” Nieuwe media, snelle nieuwsvoorziening en politieke druk zorgen ervoor dat beleid vaak sneller moet worden gemaakt. “Vaak kiest men dan toch voor de makkelijke weg of de politiek wenselijke weg.” 

Toch blijft hij optimistisch. “Ik hoop dat we na deze magere jaren weer teruggaan naar de vette jaren. Kennis blijft de sleutel tot effectieve criminaliteitspreventie, alleen daarmee kun je echt verschil maken.” << 

Jaap de Waard heeft 45 jaar als beleidsadviseur bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid gewerkt. Hij was sinds het ontstaan van Secondant lid van de kernredactie. De Waard staat bekend om zijn kennisparels; sinds 2020 stuurde hij informatie over nieuwe onderzoeken op het gebied van criminaliteit en rechtshandhaving rond. Voorzien van zijn commentaar en met als doel om kennis breed te delen “en te laten zien dat kennis vergaren gewoon heel leuk is.”