We hebben in de criminologie met enige trots afscheid genomen van het idee van victimless crime, een delict dat op het eerste gezicht geen slachtoffer lijkt te hebben. Terecht. Wie goed kijkt, ziet dat achter ogenschijnlijk abstracte delicten vrijwel altijd slachtoffers schuilgaan. Mensen die schade ondervinden, soms structureel en decennialang. Maar bij dieren lijken we die gevoeligheid ineens kwijt te zijn.  En juist dáár wringt het.

Geweld in afhankelijkheidsrelaties

Andere dieren dan de mens lijden wel degelijk onder menselijk handelen. Dat is inmiddels moeilijk nog serieus te ontkennen. Toch blijven we zoeken naar excuses om dat lijden te bagatelliseren: het zou ‘natuurlijk’ zijn, ‘onvermijdelijk’, of simpelweg niet aan ons. Dat is opmerkelijk, want wie geweld analyseert vanuit afhankelijkheidsrelaties, ziet onmiddellijk parallellen. Nu hoort afhankelijkheid bij het leven. Misbruik daarvan manifesteert zich echter niet alleen bij huiselijk of relationeel geweld, waarbij dader en slachtoffer elkaar kennen en een afhankelijkheidsband hebben. 

Wie bepaalt de leefruimte, het voedsel of de veiligheid?

Die afhankelijkheidsrelaties zien we niet alleen tussen mensen, maar ook tussen mensen en andere dieren. Macht, controle en afhankelijkheid spelen ook daar een rol: wie bepaalt de leefruimte, het voedsel of de veiligheid? Als we de mens niet langer vanzelfsprekend centraal stellen – wat ook wel non-speciesisme wordt genoemd – verandert onze blik. Dan wordt afhankelijkheid geen bijzaak, maar het uitgangspunt.

Hoe stel je slachtofferschap vast zonder taal?

Die vraag wordt vaak gebruikt om het gesprek te stoppen. Want inderdaad: we kunnen dieren niet vragen of zij zich slachtoffer voelen. Hun lijdenvind je niet terug in verklaringen, enquêtes of impact statements.Maar dat betekent niet dat er niets te zien is. Integendeel. Wie wil begrijpen wat slachtofferschap voor dieren betekent, moet even loskomen van het menselijke perspectief. Het gaat niet om wat wij erg vinden, maar om wat aantasting betekent voor die soort zelf. Dat vraagt bescheidenheid. En samenwerking met andere kennisgebieden, zoals biologie en diergedragsonderzoek. Alleen zo krijgen we zicht op wat er speelt.

In, aan en om het dier 

Grofweg zijn er drie manieren waarop slachtofferschap bij dieren in kaart wordt gebracht: 

1.    In het dier kijken
Biologen meten stress niet door te vragen, maar door te kijken naar het lichaam. Cortisol in bloed, speeksel, ontlasting of haren is een bekende graadmeter voor chronische stress. Maar er is meer. De variatie in hartslag laat zien of het zenuwstelsel langdurig onder druk staat. Ook een verstoord immuunsysteem, verminderde vruchtbaarheid of afwijkende groei, kunnen wijzen op langdurige belasting. Dit is geen interpretatie vanuit menselijk gevoel. Het gaat – bij mensen én bij andere dieren – om dezelfde, diepgewortelde lichamelijke reacties op dreiging, onzekerheid en gebrek aan controle. Precies de omstandigheden die we bij mensen zonder twijfel schadelijk noemen.

2.    Aan het dier kijken
Onderzoekers kijken ook naar gedrag. Niet naar losse incidenten, maar naar patronen die binnen de soort zelf als afwijkend gelden. Zo ontstaan zogeheten stereotype gedragingen: herhaald, doelloos gedrag dat wijst op langdurige beperking van normaal, soort eigen handelen. Denk aan eindeloos heen en weer bewegen, automutilatie of verenplukken. Zulke signalen wijzen op frustratie en gebrek aan handelingsruimte. Ook overmatige agressie of juist apathie, verstoorde moeder kindrelaties en slaapstoornissen, zijn tekenen van ontregeling. 

We zien dezelfde signalen bij mensen die langdurig leven onder geweld of afhankelijkheid

Opvallend is hoe herkenbaar dit is. In de criminologie zien we dezelfde signalen bij mensen die langdurig leven onder geweld of afhankelijkheid. Het verschil zit niet in de signalen zelf, maar in onze reactie: bij dieren denken we nog niet direct aan slachtofferschap.

3.    Om het dier heen kijken
Een derde benadering kijkt naar de context. Heeft het dier ruimte voor natuurlijk gedrag? Kan het vluchten, verkennen, spelen, voedsel zoeken en sociale relaties aangaan? Of ligt controle volledig bij de mens? Dan gaat slachtofferschap niet alleen over individuele schade, maar over structurele beperking. Net als bij mensen in afhankelijkheidsrelaties, draait het niet altijd om directe mishandeling, maar om het beperken van autonomie: het onvermogen om te reageren, te ontsnappen of te handelen. Het gaat, kort gezegd, om een aantasting van het vermogen om te handelen. Ook dit hebben criminologen nog niet scherp op het netvlies.

Geen mens of ander dier is een eiland 

Het probleem van het beperkte criminologische zicht op het slachtofferschap van andere soorten, wordt nog urgenter als we verder kijken dan het individuele dier. Net als mensen zijn veel andere soorten fundamenteel sociaal. Wat wij doen, raakt niet alleen lichamen, maar ook relaties. Geen mens of ander dier is een eiland.

Schade aan relaties en aan het doorgeven van ervaring en kennis

Zo laat onderzoek zien dat olifanten die op jonge leeftijd sociale ontwrichting hebben meegemaakt door afschot en verplaatsing, decennia later blijvende beperkingen vertonen in hun sociale en cognitieve functioneren. Doordat zij opgroeiden zonder oudere, ervaren matriarchen, missen zij cruciale sociale leerervaringen. Ze onderscheiden minder goed tussen bekende en onbekende soortgenoten en herkennen leeftijds- en dominantieverschillen nauwelijks.

Bij ongestoorde populaties, waar oudere olifanten aanwezig blijven, zijn deze vaardigheden juist intact. Hier zien we slachtofferschap op populatieniveau: geen beeldspraak, maar concreet vast te stellen schade aan relaties en aan het doorgeven van ervaring en kennis.
Wie dat wegwuift omdat het om dieren gaat, onderschat hoezeer ook ons eigen denken over geweld wordt gevormd door dit soort sociale verbondenheid.

Geen kennisprobleem, maar erkenningsprobleem 

Misschien ligt hier de grootste blinde vlek van de criminologie: niet in een gebrek aan kennis, maar in een gebrek aan erkenning. De signalen van slachtofferschap bij andere soorten zijn goed te (h)erkennen – fysiologisch, gedragsmatig en contextueel. Ze worden gemeten, beschreven en herhaaldelijk bevestigd. Toch vallen ze nog altijd buiten ons kernbegrip van slachtofferschap.

We zien de schade, maar verbinden daar geen consequenties aan

Dat is geen kennisprobleem, maar een erkenningsprobleem. We zien de schade, maar verbinden daar geen consequenties aan. Zolang we slachtofferschap alleen volledig toekennen aan wie het kan verwoorden, blijven andere soorten structureel uitgesloten. Niet omdat hun slachtofferschap ontbreekt, maar omdat wij het nog altijd niet consequent (h)erkennen.