Als slachtoffers een misdrijf bij de politie melden, kan dit bijdragen aan hun veiligheid. Maar door politie en justitie in te schakelen, kan juist ook het risico toenemen dat zij opnieuw slachtoffer worden van dezelfde daders. Dit verschijnsel staat bekend als herhaald slachtofferschap. Zo zullen sommige daders alles op alles zetten om te voorkomen dat er aangifte wordt gedaan of getuigenverklaringen worden gegeven. Daarnaast kunnen daders inschakeling van juridische autoriteiten ook aangrijpen als reden om wraak te nemen op hun slachtoffers.

vicieuze cirkel

Door een misdrijf te rapporteren kunnen slachtoffers zichzelf dus – verder – in gevaar brengen. Het is dan ook van groot belang dat slachtoffers in bepaalde gevallen actief worden beschermd tegen het risico op herhaald slachtofferschap. Anders zullen zij uit angst voor vergelding terughoudend worden om misdrijven te melden of aan te geven. Dat komt de opsporing natuurlijk niet ten goede. Bovendien kunnen slachtoffers dan in een vicieuze cirkel terechtkomen, waarbij aanhoudende bedreigingen en geweld leiden tot ernstig psychisch en lichamelijk letsel.

Onverwachte confrontaties

Maar er is nog een reden om slachtoffers bescherming te bieden tegen hun daders. Onverwachte confrontaties met daders kunnen voor slachtoffers ongewenst zijn, of zelfs beangstigend of traumatiserend. Vooral slachtoffers van misdrijven van repetitieve aard, zoals stalking en huiselijk geweld, zullen behoefte hebben aan beschermingsmaatregelen. Want bij deze misdrijven bestaat een relatief grote kans dat slachtoffers opnieuw ten prooi vallen aan hun daders. Voor slachtoffers van meer incidentele misdrijven, zoals een eenmalige verkrachting door een onbekende dader, ligt dit risico lager. Maar ook zij kunnen behoefte hebben aan beschermingsmaatregelen.

Gebods- en verbodsbepalingen

Om slachtoffers te beschermen tegen ongewenste confrontaties met daders, zijn in Nederland zogenoemde beschermingsbevelen in het leven geroepen. Deze moeten ook het risico van herhaald slachtofferschap verkleinen.

Het wetboek kent geen expliciete definitie van beschermingsbevelen

Een beschermingsbevel kan elke voorlopige of definitieve maatregel zijn die ter bescherming van het slachtoffer is opgelegd in een civiele, strafrechtelijke of bestuursrechtelijke procedure. Het kan gaan om zowel gebods- als verbodsbepalingen. Steeds is het doel om het gedrag van daders te reguleren.

Geen definitie van beschermingsbevelen

Al sinds 1915 kent het Nederlandse rechtssysteem de zogeheten bijzondere voorwaarden. Daarbinnen kunnen rechters vrijheidsbeperkingen en gedragsverboden opleggen om slachtoffers te beschermen. Maar het wetboek kent geen expliciete definitie van beschermingsbevelen. Daarom hebben rechters de nodige discretionaire ruimte om invulling te geven aan deze maatregelen. De meest gebruikte beschermingsbevelen in Nederland zijn contact- en locatieverboden. Deze kunnen in elke fase van het strafproces worden opgelegd. Bijvoorbeeld bij:

  • schorsing van de voorlopige hechtenis;
  • verlof;
  • voorwaardelijke invrijheidsstelling.

Visie op slachtofferbeleid

In februari 2013 maakte de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, Fred Teeven, zijn visie op het Nederlandse slachtofferbeleid bekend. Om slachtoffers betere bescherming te bieden, bepleit het beleidsveld een meer gestandaardiseerd gebruik van strafrechtelijke beschermingsbevelen.  Per beschermingsbevel kunnen de toepassingsvoorwaarden, de maximale duur, en andere inhoudelijke bepalingen variëren. Het (straf)procesrecht telt inmiddels maar liefst 14 modaliteiten om strafrechtelijke beschermingsbevelen te kunnen opleggen, zo blijkt uit Tilburgs onderzoek.

effectiviteit van beschermingsbevelen

Om de veiligheid van slachtoffers te garanderen, wordt sterk vertrouwd op het gebruik van strafrechtelijke beschermingsbevelen. Maar onderzoek naar de effectiviteit van deze maatregelen is zeer schaars. In Nederland bestaat zelfs geen enkele kwantitatieve studie. Net als bovengenoemde onderzoeksrapportage van de Universiteit van Tilburg, biedt de Nederlandse literatuur vooral beschrijvende analyses op basis van gegevens van diverse ketenpartners. En in het bestaande onderzoek naar bijzondere voorwaarden is nauwelijks aandacht voor het slachtofferperspectief.

In Nederland is sprake van een reactief handhavingssysteem

Zo focust een procesevaluatie van voorwaardelijke sancties, die het WODC in 2010 publiceerde, op sancties die zich richten op de persoon van de dader. En niet zozeer op maatregelen om het slachtoffer te beschermen. Het is dus nog onbekend in hoeverre strafrechtelijke beschermingsbevelen slachtoffers in Nederland daadwerkelijk de nodige bescherming bieden. En ook welke factoren het beschermingsniveau beïnvloeden. Daarmee is het de vraag of een toenemend gebruik van deze maatregelen de veiligheid van slachtoffers wel echt vergroot.

Effectiviteit van beschermingsbevelen meten

De effectiviteit van beschermingsbevelen kan op grofweg 3 manieren worden bepaald:

  1. Er kan gekeken worden in hoeverre een beschermingsbevel toekomstig slachtofferschap voorkomt of vermindert. Houden daders zich aan een opgelegd beschermingsbevel, of overtreden ze het gebod of verbod?
  2. Beschermingsbevelen zouden de kans op succesvolle juridische interventies tegen recidive kunnen vergroten. Zijn daders gemakkelijker te arresteren en te berechten als er een beschermingsbevel van kracht is?
  3. De effectiviteit kan worden gemeten aan de hand van de meningen van slachtoffers. Hoe zien slachtoffers de effectiviteit van beschermingsbevelen, en zijn zij tevreden met de maatregelen?

Om de effectiviteit van beschermingsbevelen te bepalen, is onderzoek nodig naar elk van deze 3 aspecten. In 2013 heb ik dergelijk onderzoek uitgevoerd met behulp van een literatuurstudie en diepte-interviews. Daarbij is gekeken naar de bestaande, hoofdzakelijk Angelsaksische effectiviteitsstudies. Daarnaast zijn interviews met Nederlandse slachtoffers gehouden.

Een beperking hierbij is dat de huidige literatuur hoofdzakelijk betrekking heeft op civielrechtelijke beschermingsbevelen. De inzichten hieruit kunnen in sommige gevallen ook van toepassing zijn op strafrechtelijke situaties. Maar er kunnen zeker geen verregaande conclusies getrokken worden. Bovendien maken verschillen in methodologie, probleemdefinitie en wetgevingskader de resultaten van bestaand onderzoek niet eenvoudig generaliseerbaar.

beschermings- en risicofactoren

Uit de beschikbare literatuur blijkt in ieder geval dat 2 typen factoren van invloed zijn op de 3 elementen die de effectiviteit bepalen. Het kan gaan om beschermingsfactoren, die bijdragen aan de effectiviteit van beschermingsbevelen. Of om risicofactoren, die de effectiviteit juist doen afnemen. Bekende risicofactoren zijn bijvoorbeeld:

  • een lage sociaaleconomische status;
  • werkloosheid;
  • ongehuwd of gescheiden zijn.

Volgens sociale-controletheorieën zoals die van Jackson Toby, maakt dit soort factoren dat daders minder te verliezen hebben. Daardoor zullen zij zich minder laten afschrikken door de negatieve gevolgen van opgelegde beschermingsbevelen. Ook de dreiging van straffen bij niet-naleving zal minder invloed hebben op deze daders. En dat vergroot de kans dat beschermingsbevelen worden overtreden.

Slachtoffers voelen zich bedrogen als blijkt dat er niet wordt gehandhaafd

Overigens hoeft overtreding van beschermingsbevelen niet per definitie te betekenen dat slachtoffers deze maatregelen als ineffectief beschouwen. Voor sommige slachtoffers heeft het gebruik van beschermingsbevelen ook een symbolische betekenis. En dan nemen hun gevoelens van controle en veiligheid niet direct af wanneer de dader het gebod of verbod een enkele keer overtreedt.

overtredingen van beschermingsbevelen

Zoals gezegd lijkt er een breed maatschappelijk vertrouwen te zijn in de wenselijkheid en werkzaamheid van strafrechtelijke beschermingsbevelen. Bij slachtoffers ligt dit anders, blijkt uit mijn empirische onderzoek. In Nederland is sprake van een reactief handhavingssysteem, waarin slachtoffers zelf verantwoordelijk zijn voor het rapporteren van overtredingen van beschermingsbevelen. Dat maakt politie-optreden bewijstechnisch lastig. In veel gevallen is er onvoldoende wettig en overtuigend bewijs om vast te stellen dat de dader het beschermingsbevel overtreden heeft. Dat leidt ertoe dat sommige daders zich niet langer houden aan de opgelegde voorwaarden. Slachtoffers krijgen het gevoel machteloos te staan, omdat alleen hun eigen verklaring onvoldoende blijkt om daders ter verantwoording te roepen.

Contacten tussen politie en slachtoffers

Naast deze handhavingsproblemen blijkt uit de slachtofferinterviews dat ook de contacten tussen politie en slachtoffers in bepaalde gevallen te wensen overlaten. Slachtoffers worden naar eigen zeggen niet altijd serieus genomen door politieambtenaren. Ze krijgen soms de indruk als lastig te worden gezien, vooral wanneer zij vaak melding doen van overtredingen.

Een voorbeeld is een slachtoffer met een strafrechtelijk beschermingsbevel vanwege langdurige stalking en mishandeling. Na verscheidene malen melding te hebben gemaakt van overtredingen van het contactverbod, vroeg een politiemedewerker of zij niet kon verhuizen. Dergelijke reacties versterken gevoelens van angst en machteloosheid onder slachtoffers. En ze doen ontevredenheid over de beschermingsmaatregelen toenemen. Het (strafrechtelijke) beschermingsbevel lijkt voor sommige slachtoffers in eerste instantie een uitkomst. Maar zij voelen zich bedrogen als blijkt dat er niet wordt gehandhaafd. En uiteindelijk verliezen zij ook het vertrouwen in dit soort maatregelen – en zelfs in het Nederlandse rechtssysteem.

Slot: 3 aanbevelingen

De knelpunten die momenteel bekend zijn, kunnen de basis bieden om de effectiviteit van strafrechtelijke beschermingsbevelen te verbeteren.

  1. Meer onderzoek. Er is duidelijk behoefte aan verder wetenschappelijk onderzoek om de effectiviteit van strafrechtelijke beschermingsbevelen in Nederland vast te stellen. Daarbij is aandacht nodig voor alle 3 elementen die de effectiviteit van de maatregelen beïnvloeden. Hiermee kunnen de eerste stappen worden gezet naar de ontwikkeling van een risicoanalyse-instrument. Zo’n instrument kan zaken onderscheiden waarin beschermingsbevelen effectief kunnen zijn, en gevallen waarin dit onwaarschijnlijk is.
  2. Betere handhaving. Politie, justitie en reclassering kunnen daders (pro)actiever in de gaten houden om overtredingen van beschermingsbevelen te voorkomen. Hierbij zou meer gebruikgemaakt kunnen worden van elektronisch toezicht door middel van enkelbanden. Want het is belangrijk dat daders verantwoordelijk worden gehouden voor hun gedragingen en in geval van overtredingen handhavend optreden tegemoet kunnen zien.
  3. Betere bejegening van slachtoffers. Slachtoffers zouden beter geïnformeerd en respectvoller behandeld kunnen worden. Als dit niet gebeurt, zullen strafrechtelijke beschermingsbevelen in een – letterlijk – ongekend aantal gevallen ineffectief zijn. En dan kan de veiligheid van slachtoffers die een serieus risico lopen om nogmaals slachtoffer te worden, niet worden gewaarborgd. <<

Esther van de Watering studeerde Victimology and Criminal Justice aan de Universiteit van Tilburg. Dit artikel is gebaseerd op haar afstudeeronderzoek Criminal protection orders. Effective legal remedies or false promises to victims? De auteur is beschikbaar voor vragen en discussies via e-mail: evdwatering@gmail.com. 

Onderzoek naar beschermingsbevelen
Onderzoek dat de Universiteit van Tilburg in 2012 uitvoerde in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC), geeft een overzicht van de aard, omvang en handhaving van beschermingsbevelen in Nederland.