‘Wie jongeren helpt om schuldenvrij te worden, gaat criminaliteit tegen’
Vooral de groep jongeren die 18 jaar wordt is kwetsbaar voor schulden. Dan dienen ze financieel onafhankelijk te zijn. Veel jongeren in financiële nood trekken niet of laat aan de bel. Het Verwey-Jonker instituut sprak met jongeren over wat er beter kan om schulden te voorkomen. ‘De schulden zijn slechts een onderdeel van de problemen van deze jongeren.’

Sinds 2016 is het aantal jongeren met schulden in Nederland zo ongeveer verdubbeld. Volgens het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) hebben ruim 400.000 18- tot 26-jarigen serieuze betalingsproblemen. Immers, vanaf 18 jaar kun je abonnementen afsluiten, geld lenen, studiefinanciering en toeslagen aanvragen. Veel jongeren gaan dan op zichzelf wonen en sluiten een zorgverzekering af. Tegelijkertijd is deze leeftijdsgroep in toenemende mate financieel kwetsbaar, want jongeren hebben vaak tijdelijke banen en weinig geld op de bank. Onder hen zien we geworstel met dakloosheid, vroegtijdig afgebroken schoolcarrières, hoge huizen- en energieprijzen, toenemende inflatie en de tendens van uitgesteld betalen, online gokken en oprukkende ondermijnende jeugdcriminaliteit.
‘Het stressniveau daalt enorm als bij jongeren een deel van de geldzorgen uit handen wordt genomen’
Jongeren staan erom bekend dat ze niet snel aankloppen bij een loket wanneer het water hen aan de lippen staat, sommigen doen dit helemaal niet. Het onpersoonlijke contact schrikt hen af. Daarbij, vertel maar aan een volslagen vreemde die de telefoon opneemt dat je gebukt gaat onder schulden. Dat is gênant en doodeng. Daar komt bij dat als iemand zich over je ontfermt, hoeveel heb je dan nog te zeggen over je bankrekening en je laatste beetje leefgeld? Gemeenten hebben nauwelijks zicht op de financiële chaos waarin veel jongeren verkeren. Dat is een gemiste kans, want kleine schulden kunnen in korte tijd flink groeien. Hoge schulden en uitzichtloosheid verlagen de drempel naar het criminele pad. Overal kunnen jongeren worden geronseld, in de wijken, via vriendenclubs, bij schoolpleinen en online.
Effectiviteit van interventies
‘Wat zijn de werkzame elementen bij het bereiken en begeleiden van jongeren met (mogelijke) betalingsachterstanden?’ Zo luidde de hoofdvraag van het deelonderzoek onder jongeren dat het Verwey-Jonker Instituut uitvoerde. Dit valt binnen het project ‘Eerder uit de schulden: wat werkt?’, in opdracht van de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), het ministerie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid, (ZonMW) en de Nationale Wetenschapsagenda (NWA).
‘Door de intensiteit van het traject vallen er ook deelnemers uit’
In dit grote project wordt onderzoek gedaan naar het bereik en de effectiviteit van interventies voor mensen met betalingsachterstanden. Het project onderscheidt 5 clusters: 1) samenwerking tussen zorgverzekeraars en rechtbanken, 2) samenwerking met huisartsenpraktijken, 3) inzet van ervaringsvrijwilligers bij vroegsignalering, 4) ondersteuning tijdens de stabilisatiefase, 5) het bereiken van jongeren. Voor dit laatste deelproject onderzocht het Verwey-Jonker Instituut 6 interventies gericht op jongeren in deelnemende gemeenten.
Van spreekuur tot buddy
“Voor dit kleine kwalitatieve onderzoek hebben we interventies geselecteerd die van elkaar verschillen”, legt Marjolein Odekerken uit, senior-onderzoeker bij het Verwey-Jonker Instituut. Een lesprogramma helemaal aan de voorkant, nog voordat jongeren schulden hebben. Een financieel spreekuur, waar jongeren met financiële problemen binnen kunnen lopen. Een buddynetwerk dat leeftijdsgenoten op weg helpt naar schuldhulpverlening. Maar ook een interventie gericht op dakloze jongeren, want zij zijn extra kwetsbaar. Van iedere interventie zijn 5 deelnemende jongeren geïnterviewd om zicht te krijgen op wat zij vinden wat goed werkt en wat de verbeterpunten zijn om hen te bereiken en te begeleiden.
Onderzochte jeugdinterventies
Hoe word je rijk? Amsterdam. Interactief lesprogramma voor leerlingen van het praktijk- en speciaal onderwijs, vmbo, mbo-niveau 1 en 2 (LVB-problematiek), dat zorgt voor de kennis, vaardigheden en weerbaarheid die voorkómen dat ze in de schulden raken.
Financieel Spreekuur op mbo (FiS). Utrecht. Hier kunnen studenten van het ROC Midden-Nederland terecht met vragen/zorgen rondom geld en schulden.
Team FIT (Financieel In Topvorm). Deventer. Interventie voor jongeren die van 18- naar 18+ gaan. Werkt aan het oplossen van schulden van jongeren en werkt met hen samen aan een toekomstplan.
New Future. Haarlem. Gemeenten en maatschappelijke partners werken nauw samen om schulden onder jongeren op een duurzame manier aan te pakken. Enerzijds richt het zich op het oplossen van acute financiële problemen en daarnaast is er toekomstgerichte coaching en begeleiding.
Opr€cht. Arnhem. Binnen dit buddynetwerk begeleiden jonge buddy’s leeftijdsgenoten met schulden naar bestaande hulpverlening.
Housing First Jongeren. Hengelo, Enschede, Amsterdam. Deze woonvorm biedt intensieve begeleiding aan dakloze mensen met meervoudige problemen. Toewijzing van een woning is het startpunt en zelfstandig wonen is het doel.
Bron: Onderzoek van M. Odekerken, M. Out en M. Stavenuiter: ‘Werkzame elementen bij jongereninterventies, gericht op het voorkómen van (mogelijke) betalingsachterstanden’, Verwey-Jonker Instituut, 2023.
Hoe de gemeente Haarlem jongeren ontzorgt door de zorgen van de schulden over te nemen en door deals te sluiten met de schuldeisers, trok de speciale aandacht van Odekerken. De interventie is bedoeld voor de leeftijdsgroep 18-27 jaar, jongeren wier maatschappelijke ontwikkeling wordt belemmerd door schulden. Omdat deze jongeren geen structurele inkomsten hebben, komen ze niet in aanmerking voor de reguliere schuldhulp. Vrijwilligers helpen bij het op orde krijgen van de schulden, consulenten van Schulddienstverlening onderhandelen met de schuldeisers en kopen de schulden af tegen een relatief laag percentage en vervolgens betalen de jongeren in 3 jaar hun schulden af aan de gemeente. Wanneer de grootste crisis is bezworen, worden de jongeren voor een aantal jaren begeleid en gecoacht door maatschappelijke partners zoals Centrum voor Jeugd en Gezin, Streetcorner Work en het Leger des Heils. Als tegenprestatie moeten de deelnemende jongeren naar school of aan het werk en groepstrainingen volgen.
‘Niet met geld weten om te gaan kan een intergenerationeel probleem zijn’
Odekerken: “Het stressniveau daalt enorm als bij jongeren een deel van de geldzorgen uit handen wordt genomen. Er valt een last van hun schouders, waardoor ze zich weer kunnen richten op hun leven op de rit krijgen.” Ook voor gemeenten pakt het positief uit. Het is investeren, maar een jongere met een oplopende schuldenlast leidt tot nog hogere kosten. Of er treden gezondheidsklachten op, waardoor iemand jarenlang niet kan meedoen op de arbeidsmarkt. Of een jongere belandt in de criminaliteit, wat de samenleving op kosten jaagt. Het traject van onderwijs of werk zoeken, is voor veel deelnemers nog best een opgave. “De schulden zijn slechts een onderdeel van de problemen van deze jongeren”, merkt Odekerken op. “Vaak is er sprake van verslaving, mentale problemen, geestelijke ongezondheid of een problematische thuissituatie. Door de intensiteit van het traject vallen er ook deelnemers uit.”
Zwakheden in samenwerking
Jongeren met schulden, hebben soms ook ouders met schulden. “Niet met geld weten om te gaan kan een intergenerationeel probleem zijn”, aldus Odekerken. Naast de werkzame elementen, noemen jongeren ook een aantal belemmeringen, zaken in de schuldhulp blijken niet altijd even soepel te verlopen. Zoals zwakheden in de onderlinge samenwerking. Logisch, want er zijn allerlei partijen betrokken. Bewindvoerder, budgetcoach, iemand van de gemeente. Stemmen zij niet goed af, dan levert dat stress en frustratie op voor de jongere. “Er is veel uitval in de schuldenbranche en mensen zijn moeilijk te vinden. Uiteindelijk komt dat probleem tot uiting in de schuldhulptrajecten, de jongeren geven aan dat door wachttijden – het kan lang duren eer er deals zijn gesloten met schuldeisers – hun schulden verder oplopen.”
Van 18- naar 18+
Elke interventie heeft mooie werkzame bestanddelen, geeft Odekerken aan. Een aantal zaken die in de gesprekken met de jongeren kwam bovendrijven, zijn onderverdeeld in 3 dimensies: inhoudelijk, organisatorisch en relationeel. Wat de inhoud betreft, hulp specifiek gericht op de situatie van jongeren, werkt goed. Bijvoorbeeld aandacht voor de overgang van 18- naar 18+, wanneer ze meer financiële verantwoordelijkheid krijgen. Heb naast aandacht voor de geldproblemen ook oog voor de niet-financiële problemen. Maak de privésituatie bespreekbaar en verwijs eventueel door naar de juiste instanties. Vergeet de nazorg niet, anders voelen de jongeren zich plots weer op zichzelf teruggeworpen.
‘Zorg voor een sluitende aanpak, want jongeren met schulden zijn voer voor criminelen’
Op organisatorisch vlak helpt het als de jongere een zekere mate van regie behoudt over het hulpverleningstraject. Werk aan zelfredzaamheid door hem of haar te betrekken bij het creëren van overzicht van de schulden of in het contact met de schuldeisers. Houd het contact met jongeren speels, gebruik eens wat prikkelende (quiz)stellingen of een video.
Stem als samenwerkingspartners heel goed af, zodat de verschillende begeleiders goed op de hoogte zijn en de jongere niet steeds opnieuw zijn of haar verhaal moet doen. In de relatie is een vertrouwensband tussen jongere en begeleider heel belangrijk. Een vast contactpersoon die niet oordeelt. Rolmodellen die aansluiten bij de leefwereld van de jongeren, spreken vooral aan. Hou het persoonlijk en laagdrempelig, wees 24/7 bereikbaar, een reactie per whatsapp in het weekend met een uitnodiging om maandag op gesprek te komen, kan heel geruststellend zijn. Maar wees eerlijk en transparant: over de hoogte van de schulden en hoelang gaat het duren om ze weg te werken. Gaat iets domweg niet lukken, zeg dat dan ook, want daar hebben jongeren behoefte aan.
Professionals in het veiligheidsdomein: houd voor ogen dat jongeren waar je mee te maken krijgt, schulden kunnen hebben, wil Odekerken tot slot meegeven. De ene gemeente vraagt haar om een onderzoek dat leidt tot armoedebeleid en een andere zoekt input richting veiligheidsbeleid. “Maar dat hangt allemaal met elkaar samen”, benadrukt ze. “Zorg voor een sluitende aanpak, want jongeren met schulden zijn voer voor criminelen. Wie jongeren helpt om schuldenvrij te worden, gaat tegelijkertijd de jeugdcriminaliteit tegen.” <<





Laat een reactie achter