Op 17 december jl. nam de Tweede Kamer de Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden aan. Deze wet moet helpen om belangrijke maatschappelijke vraagstukken goed te behandelen – genoemd wordt inbreuken op de integriteit van het financiële stelsel, witwas- of fraudeconstructies, georganiseerde criminaliteit, en complexe problemen rond personen op het vlak van zorg en veiligheid. Bij dit soort van kwesties is een ‘integrale aanpak’ geboden waarbij de betrokken partners bij hun aanwezige informatie uitwisselen zodat een goede aanpak kan worden bereikt. 

Dan komt er een roep om ‘integraal beleid’

Deze wet kent een algemeen karakter en kan dus allerlei bij algemene maatregel van bestuur aangeduide samenwerkingsverbanden betreffen. In de wet worden wel 4 samenwerkingsverbanden specifiek aangegeven: het Financieel Expertisecentrum, de Infobox voor Crimineel en Onverklaard Vermogen (iCOV), de Regionale Informatie- en Expertise Centra en de Zorg- en Veiligheidshuizen. Tekenend is dat er vele organisaties in zo’n samenwerkingsverband meedoen, soms 7, vaker 10 tot 12. Nog afgezien van de vraag naar de democratische legitimatie van het functioneren van het samenwerkingsverband, waarvoor een wat gewrongen oplossing moet worden gezocht, zijn er 2 kwesties die hier om nadere aandacht vragen. Dat betreft: 1) de mate waarin integrale samenwerking effectief kan zijn en welke risico’s daaraan zitten, en 2): de schaal waarop die samenwerking is georganiseerd. 

Allereerst de samenwerking zelf. De noodzaak daartoe lijkt te worden veroorzaakt doordat de moderne samenleving gekenmerkt wordt door vergaande ‘functionele differentiatie’ – het steeds verder opsplitsen van taken binnen maatschappelijke domeinen. Zoals in de gezondheidszorg, scholing en het rechtstelsel. Dat maakt het lastig om ingewikkelde maatschappelijk problemen aan te pakken die betekenis hebben voor meerdere terreinen. Dan komt er een roep om ‘integraal beleid’. Dat komt niet vanzelf, omdat ieder (sub)domein zijn eigen doelen, routines, taal en besturingsmethode kent. Dat leidt tot een spanning tussen de methoden voor het organiseren van samenhang binnen domeinen. Dat manifesteert zich onder andere in manieren van vaak verticale besturing en financiering, en de noodzaak om daarop in te leveren aan autonomie, ten gunste van het bereiken van domeinoverstijgende doelen van het samenwerkingsnetwerk. Zelfs lijkt een belangrijke randvoorwaarde voor een effectief functionerend netwerk dat vanuit de deelnemende domeinen expliciet de samenwerking mogelijk wordt gemaakt en zelfs actief bevorderd. Daarnaast zijn er flinke eisen waar de samenwerking aan moet voldoen in termen van inzet, professionaliteit en regie.  

Het gaat in de zorg vooral om gezondheid, in het rechtsdomein om de schuldvraagu0026nbsp;

Voorts is de uitwisseling van informatie niet vanzelfsprekend functioneel. Ieder van de deelnemende domeinen kent zijn eigen taal en logica voor het verzamelen van gegevens, die dan ook primair betekenis hebben in dat eigen domein. Zo gaat het in de zorg vooral om gezondheid, in het rechtsdomein om de schuldvraag. Zeker als niet per geval maar breder hele bestanden worden uitgewisseld, levert dat het risico van onjuiste of ongewenste profilering op. 

Dan de schaal van organiseren. Van de in de wet aangeduide samenwerkingsverbanden functioneren er 2 op landelijk niveau, en de andere 2 zijn regionale verbanden. De landelijke verbanden kennen vooral deelnemers uit het rechtsdomein en de financiële sector, met als vaste deelnemers de politie, het Openbaar Ministerie (OM) en de Belastingdienst, aangevuld met wisselende partnerorganisaties. De regionale verbanden betreffen de 10 RIEC’s (Regionale Informatie en Expertise Centra) en de 30 (Zorg- en) Veiligheidshuizen. Daarin zitten naast politie en OM de burgemeesters en de colleges van burgemeester en wethouders van de gemeenten in de desbetreffende regio, aangevuld met nog zo’n 7 verschillende partners. Opvallend is dat het aantal regionale verbanden sterk uiteenloopt.  Er zijn zoals al gememoreerd 10 RIEC’s en 30 Zorg- en Veiligheidshuizen. Daarnaast zijn er 25 Veiligheidsregio’s, 26 Veilig Thuisregio’s, 42 Jeugdzorgregio’s en 16 Veilige Publieke Taakregio’s. 

In al die verschillende samenwerkingsverbanden zijn alle ruim 350 gemeenten vertegenwoordigd. Duidelijk zal zijn dat het doorgaans gaat om veel gemeenten, en ook dat de samenstelling per verband deels wisselend is. Dat maakt dat ook weer aanvullend afstemming moet worden gezocht tussen aanpalende samenwerkingsverbanden zoals tussen Zorg- en Veiligheidshuizen en de iets grootschaliger georganiseerde Veilig Thuisverbanden. Het wordt nog ingewikkelder als wordt bedacht dat ook op gemeentelijk niveau sprake is van eigen samenwerkingsvormen, tussen diverse organisaties en bedrijven en soms ook in netwerken met burgerparticipatie.

In het totaal van netwerkverbanden zullen alleen de meest geschikte overleven

Het beeld rijst op van een wirwar aan organisaties die, naast hun sectorale belangen en impulsen, in allerlei horizontale samenwerkingsconstructies met elkaar om moeten gaan, om doelen te bereiken die maar ten dele overeenkomen met de eigen doelen. In dit soort van samenwerkingsverbanden moet er voortdurend energie gestoken worden om de zaak op voldoende niveau draaiend te houden – in zo’n complexe omgeving is er een permanente ‘impulsenstrategie’ nodig. Dit lijkt niet op een stabiele situatie, eerder een waar bij ontbreken van gevoelde en gedeelde urgentie samenwerking niet meer goed van de grond komt, en het bestaan van het samenwerkingsverband vooral of alleen een uitdrukking van politieke ambitie is. In het totaal van netwerkverbanden zullen dan alleen de meest geschikte overleven (‘survival of the fittest’) – het is niet onwaarschijnlijk dat dat degene zijn die gesteund worden door machtige belangen die kunnen bepalen welke inspanningen urgent aandacht en inzet behoeven, waar sterk leiderschap wordt neergezet en het committeren aan het gemeenschappelijke doel wordt afgedwongen. De rest heeft het nakijken. <<

Bert Berghuis is voormalig raadadviseur bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Hij is beschikbaar voor vragen en discussies via de redactie, e-mail: secondant@hetccv.nl.