Wees geen bange overheid
Nadat Amsterdam de polarisatie in de stad eens goed heeft bekeken, kiest ze voor vertrouwen als kapstok voor het beleid. Om te beginnen binnen de eigen organisatie en ten opzichte van de burgers. Heldere taal, de teugels wat losser en de zaken niet te snel juridisch aanpakken. “Maatschappelijke onrust hoort erbij, dat moet je de ruimte bieden en niet alles problematiseren.”

Dat er tussen de verschillende bevolkingsgroepen in Amsterdam niet zo gek veel polarisatie gaande is, voelde voor de onderzoekers best spannend om op te schrijven. Sinds de jaren ’70 is in die onderlinge spanningen -horizontale polarisatie- niet zo heel veel veranderd, blijkt ook uit gegevens van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Natuurlijk, de stad kent zo’n grote diversiteit aan culturele achtergronden, religies en levensvisies, wat frictie zal er altijd zijn. Maar tegelijkertijd brengen al die verschillen ook weer een zekere balans. Dat DNA van de stad trekt mensen juist naar Amsterdam toe en het is iets om trots op te zijn.
‘In verticale polarisatie zien we een verharding’
“In verticale polarisatie zien we wel een verharding”, zegt Merel Molenkamp. Als projectleider bij het Stedelijk Strategieteam van de gemeente Amsterdam legde zij de polarisatieprocessen in de hoofdstad vast in de verkenning Wrijving en glans in de stad. Burgers wantrouwen politiek en instituties. De groep die de overheid wantrouwt, wordt luider en het verzet gaat vaker over grenzen van het maatschappelijk toelaatbare heen. Complottheorieën bijvoorbeeld, die gaan vooral in tegen de gevestigde orde.
Polarisatie in Amsterdam
Doen we genoeg als gemeente?, wilde Amsterdam weten. Immers, er zijn steeds meer ontwikkelingen in de wereld die de polarisatieprocessen voeden. In 2 opeenvolgende trajecten onderzocht Amsterdam hoe het zit met het vertrouwen van haar inwoners.
Wrijving en glans in de stad
Deze verkenning uit 2021 geeft inzicht in wat polarisatie is en wat de belangrijke oorzaken en gevolgen ervan zijn. Het beschrijft ook hoe polarisatie tot uiting komt in de stad. Het geeft een beeld van scheidslijnen, polariserende krachten en conflicten die zich manifesteren of onder de oppervlakte lijken te broeien en het biedt handvatten voor hoe hiernaar te kijken of mee om te gaan. Ook is er aandacht voor de dynamiek in de stadsdelen: welke overeenkomsten en verschillen zijn er in de uitingen van polarisatie.
De betrouwbare gemeente
Deze verkenning uit 2022 maakt inzichtelijk hoe het vertrouwen in de overheid zich ontwikkelt en wat de gemeente beter kan doen om voor burgers een betrouwbare overheid te zijn.
Bron: agendapunten voor de Tijdelijke Algemene Raadscommissie, juni 2022
Versterkte gebedsoproepen
Binnen de gemeente zelf was er verwarring over welke afdelingen zich moeten bezighouden met polarisatie, geeft Donna Middelkoop aan. Als adviseur bij het Stedelijk Strategieteam deed zij onderzoek en de inhoudelijke analyses voor de eerste verkenning. “Onrust of demonstraties komen al snel terecht bij het veiligheidsdomein, maar de collega’s voelen zich daar niet comfortabel bij.” Buurtprotesten over versterkte gebedsoproepen bijvoorbeeld, kwamen automatisch terecht bij de afdeling Radicalisering, want die onderhoudt goede contacten met de moskeeën. Echter, een maatschappelijk debat als dit hoeft niet te worden beteugeld vanuit het antiradicaliseringsbeleid.
‘Onrust of demonstraties komen al snel terecht bij het veiligheidsdomein’
Een ander deel kwam terecht bij de afdeling Diversiteit, maar die werkt hoofdzakelijk vanuit preventie en de vraag hoe we op een open en tolerante manier met elkaar om kunnen gaan. “Zodoende vielen bepaalde kwesties een beetje weg tussen wal en schip”, legt Molenkamp uit. Dat wilde Amsterdam beter op elkaar laten aansluiten.
Hoogleraar Sociale Verandering en Conflict, Jacquelien Stekelenburg bood theoretische input over maatschappelijke onrust en analyseerde een dataset van gemeente Amsterdam met demonstraties, want waar gaan die nu precies over? Het Asser Instituut bekeek trends op gebied van polarisatie en welke onderwerpen mondiaal spelen. Sinan Çankaya van de Vrije Universiteit keek onder meer met het team mee naar welke beleidstermen juist polariserend kunnen werken. Op deze manier bracht Amsterdam wetenschap en de dagelijkse praktijk dicht bij elkaar.
Participatiestaking
In de stadsdelen Noord, Nieuw-West en Zuidoost ligt het vertrouwen van inwoners in de instituties het laagst van heel Amsterdam. Gesprekken daar leverden het inzicht op dat de mensen die al lang in Noord wonen, zich door de komst van ‘rijke yuppen’ niet meer zo thuis voelen. In Zuidoost klinkt het geluid dat ‘de overheid ons ook niet vertrouwt’ luider dan elders in de stad. Onderwerpen als etnisch profileren liggen daar gevoeliger. Ook in participatieprojecten voelden deze inwoners zich niet altijd gehoord, wat heeft geleid tot een participatiestaking. “Gentrificatie, een buurt die verandert, daar wordt de gemeente op aangekeken”, stelt Molenkamp. “Inwoners in de verdrukking vinden dat de gemeente toestaat dat er geen plek meer is voor hen.”
‘Wij moeten als gemeente weerbaarder worden tegen frustraties die de burger bij ons neerlegt’
Een debat dat fel protest oproept onder bewoners, gaat over windmolens. Op nationaal niveau wordt vastgesteld dat Nederland moet vergroenen, de provincies dragen de gemeenten op hoeveel windmolens ze moeten plaatsen, maar de frustratie van inwoners komt onverdund op het bordje van de gemeente. Middelkoop pleit ervoor dat gemeenten daar een wat dikkere huid voor moeten kweken. “Wij moeten als gemeente weerbaarder worden tegen frustraties die de burger bij ons neerlegt. Mensen zijn mondiger, demonstreren vaker en dat is mooi, daar hoeven we niet zo snel van te schrikken.” Molenkamp geeft aan dat dit een lastig punt is: “Wij zitten in een systeemwereld met een landelijke en regionale overheid, verplichtingen worden doorgegeven naar gemeentelijk niveau. Hoe maak je dat inzichtelijk voor de mensen?”
Ruimte voor maatwerk
De verkenning over de betrouwbare gemeente probeert de groeiende kloof tussen bevolkingsgroepen in de stad en de gemeente en andere autoriteiten te dichten. Dat rapport ging dieper in op de vraag wat er nodig is voor herstel van vertrouwen. Eerst is gekeken naar de eigen rol in polarisatieprocessen. Molenkamp: “Door onze beleidstaal, hoe we kijken en doordat we intern nog de juiste samenwerking missen om het geheel te overzien, zijn we een bewustzijnsproces gestart.” De gemeente Amsterdam telt 18.000 medewerkers op tal van locaties. Met alle medewerkers in de ‘eerste lijn’ is gekeken naar de knelpunten in vertrouwen tussen burger en gemeente. Baliemedewerkers, handhavers, mensen in de groenvoorziening. Een belangrijk inzicht dat dat opleverde, was dat onderling vertrouwen binnen de gemeente ook aandacht nodig heeft. Immers, wil je maatwerk kunnen leveren bij individuele gevallen, dan moeten de mensen aan de balie de ruimte voelen om de protocollen soms niet te volgen. Daar moeten ze vervolgens niet van hogerhand op worden afgerekend.
Oververhitting voorkomen
Vanuit de bestuurlijke top is een proces van cultuuromslag ingezet, met vertrouwen als kapstok. “We zijn nog aan het uitvinden hoe de balans moet liggen tussen de voorspelbaarheid van de overheid, goed bestuur en gelijke behandeling versus maatwerk”, aldus Middelkoop. De toeslagenaffaire is een goed voorbeeld van hoe die balans kan doorslaan naar te veel overheidscontrole. “Als je de teugels meer laat vieren, dan moet je voor lief nemen dat er dan wat meer wordt gefraudeerd. Je kunt daarin niet alles tegelijkertijd van de overheid verwachten.”
‘Het draagt niet bij aan het vertrouwen als je zo tegenover elkaar komt te staan’
Een andere vertaling van de verkenningen is dejuridisering van de gemeente. Zorgen dat er andere, lichtere procedures voorhanden zijn in plaats van een zwaar juridisch traject tussen gemeente en inwoners. Iemand die het niet eens is met een gemeentelijk besluit, kan een bezwaarprocedure beginnen. Pakt dat voor hem ongunstig uit, dan wendt hij zich tot de rechter om het juridisch uit te vechten. “Het draagt niet bij aan het vertrouwen in de overheid als je zo tegenover elkaar komt te staan”, merkt Middelkoop op. Meer ruimte bieden voordat het juridisch wordt, kan voorkomen dat de relatie oververhit raakt, bijvoorbeeld met mediation.
Niets doen is een keuze
Molenkamp en Middelkoop kregen veel energie toen ze de bevindingen tussentijds met burgemeester Halsema deelden. Ze wist direct de vinger op de zere plekken te leggen. Middelkoop: “Polarisatie is een belangrijk thema voor onze burgemeester en haar overtuiging is dat we geen bange overheid moeten zijn. Maatschappelijke onrust hoort erbij, dat moet je de ruimte bieden en niet alles problematiseren.” De aanbevelingen van de verkenningen gebruikte Halsema als basis voor de Abel Herzberg lezing in september ‘21. “Voor ons is het heel leuk dat een belangrijke bestuurder uit ons wetenschappelijke werk put om het met het grote publiek te delen”, vindt Molenkamp.
‘Ook al richten groepen zich op elkaar, als gemeente heb je daar een rol in’
Gemeenten die ook willen weten hoe het ervoor staat met de polarisatie onder de eigen inwoners, kunnen putten uit de actuele theoretische basis van Wrijving en glans in de stad. Dat theoretische raamwerk biedt handvatten om gesprekken te voeren met professionals en inwoners. “Als er horizontale spanningen blijken te zijn, probeer dan te achterhalen wat de rol van de gemeente hierin is”, adviseert Middelkoop. “Ook al richten groepen zich op elkaar, als gemeente heb je daar een rol in. Spreek je uit en faciliteer de dialoog. Niets doen is ook een keuze.” Molenkamp is het eens: “Dat reflectiegesprek kan elke gemeente voeren, groot of klein.” <<





Laat een reactie achter