Kitty Genovese werd 55 jaar geleden met messteken om het leven gebracht. Dat gebeurde op straat in New York. De kranten stonden er bol van. De berichtgeving ging er vooral over dat maar liefst 38 buurtbewoners konden horen of zien dat Genovese in doodsnood verkeerde, maar niemand deed wat. De moord op Genovese veroorzaakte een golf van morele verontwaardiging in de VS. Wat zegt het over de mens dat niemand ingreep? Vervolgens werden er in laboratoria tal van experimenten gedaan om te onderzoeken wat mensen doen om elkaar te helpen. Dit leidde tot een ontdekking in de sociale psychologie: het omstanderseffect. 

Omstanders bij opstootjes

“Omdat in zo’n kunstmatige omgeving geen geweld mag plaatsvinden, waren de onderzoeken van het type ‘rondslingerende portefeuille’ en kijken wat de proefpersonen daarmee deden”, zegt Marie Rosenkrantz Lindegaard, geweldsonderzoeker bij het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR). Een halve eeuw geleden waren en nog geen bewakingscamera’s in de openbare ruimte, maar dat hebben we nu wel. Dat biedt de unieke gelegenheid om geweld in de openbare ruimte te onderzoeken. 

‘We weten slechts weinig van de consequenties van ingrijpen door omstanders’

Sinds 5 jaar onderzoekt Lindegaard camerabeelden. Haar laatste onderzoek gaat over wat omstanders doen bij conflictsituaties in de openbare ruimte. Samen met internationale collega’s bekeek ze beelden van ruim 1000 opstootjes en incidenten in Amsterdam, Lancaster en Kaapstad. Deze situaties zijn niet per se gewelddadig, maar wel bedreigend. Kopenhagen leverde beelden van uit de hand gelopen conflicten met politierapportages. 
 

Bron: NSCR

Hoe valt te verklaren of mensen wel of niet in actie komen als ze toeschouwer zijn van agressie, wil Lindegaard weten. Door de vele berichten dat niemand ingreep toen Genovese werd vermoord, was de morele verontwaardiging onder het publiek groot. Ook nu spreken we er schande van als niemand ingrijpt bij geweldsconflicten. “Maar is interveniëren wel een goed idee?” vraagt Lindegaard zich af. “We weten slechts weinig van de consequenties van ingrijpen door omstanders, dus dat maakt deel uit van ons onderzoek.” 

Observeren van camerabeelden

Jaren na de moord is de Genovese-zaak nader onderzocht door psychologen. Op basis van de politiedossiers stelden ze vast dat buurtbewoners wel degelijk hadden ingegrepen. Iemand riep uit het raam, waardoor de dader in eerste instantie op de vlucht sloeg, en de politie werd gebeld. Dat hadden de journalisten niet opgeschreven. “Zo ontstond de ‘mythe van de apathische omstander’”, geeft Lindegaard aan. “Dat werd gereproduceerd in wetenschappelijk onderzoek. De vraag werd waarom individuen niets doen, maar voor de slachtoffers is het veel interessanter om te weten of iemand iets doet.  Met de camerabeelden kunnen we voor het eerst in de geschiedenis observeren wat mensen in geweldsituaties in het echte leven doen. Wat de onderzoekers in de politiedossiers van de moord op Genovese vonden, is helemaal in lijn met ons onderzoek en niet met wat de journalisten rapporteerden of met de public myth die ontstond.”

‘Je begrijpt verrassend veel van non-verbale communicatie tussen mensen’

De camerabeelden bevatten geen geluid, maar dat maakt voor de onderzoekers niet uit. Lindegaard: “We gebruiken de onderzoeksmethode van gedragsbiologen, bij diergedrag is ook geen tekst. Je begrijpt verrassend veel van non-verbale communicatie tussen mensen. Ze maken zich breed of juist klein, er vinden allerlei soorten van aanraking plaats en ze bewegen allerlei kanten op.” Elke vorm van gedrag krijgt een code, die noteren de onderzoekers in een ethogram en daar maken ze patronen uit op. Wie doet wat wanneer? Wat gebeurt er eerst en wat volgt daarop? 

Ingrijpen bij een conflict

In 9 van de 10 gevallen grijpen omstanders in bij een (dreigend) conflict op straat. Niet alleen in Nederland, ook in de andere onderzoeksregio’s. De onderzoekers richten zich op binnensteden en zien op al die plaatsen even frequent en dezelfde manieren van ingrijpen. Ook in Zuid-Afrika, waar behoorlijk wat vuurwapengeweld plaatsvindt en veel burgers zich niet veilig weten. “Typisch de-escalatiegedrag is dat mensen tussen de conflictpartijen in proberen te komen”, legt Lindegaard uit. “Aanraken, duwen, praten of er zelf tussenin gaan staan, zodat de fysieke ruimte tussen de ruziemakers wordt ingenomen.” Ook in de naloop van een conflict zien de onderzoekers veel overeenkomsten, zoals kijken of het goed gaat met een slachtoffer of troost bieden. “Als cultureel antropoloog vind ik dit behoorlijk mind blowing, hebben we dan een universele manier van met conflicten omgaan?”

Troost bieden

Zwart-wit gesteld: vrouwen bieden troost en mannen schieten in de actiestand. Vrouwen knielen bij iemand neer en slaan er een arm omheen. Lindegaard: “Dat kan niet kloppen, dacht ik toen we die rolverdeling opmerkten. Die vrouwen zullen toevallig in de buurt staan van de slachtoffers. We zijn zelfs opnieuw gaan coderen. Maar in situaties waarin er alleen mannen rondom een slachtoffer stonden en niets ondernamen in de zin van troost bieden, kwam er een vrouw vanuit een ver gelegen plek om het slachtoffer te troosten.” Mannen bellen de politie, zorgen dat de mensen aan de kant gaan staan, volgen de daders een stukje en komen dan weer terug. 

Biologie of socialisatie?

“We dachten dat het universeel was, maar fight, flight of freeze is vooral iets wat mannen doen”, merkt Lindegaard op. “Vrouwen tend-and-befriend. Zij zoeken contact en het lijkt alsof ze proberen het trauma te lijf te gaan. Vrouwen zijn geneigd om het groepsverband te zoeken, relaties te leggen en de ander aan te raken. Het is bewezen dat dat een goede aanpak is bij mensen die veel stress ervaren.”  

‘Er is zeker een component biologie aanwezig’

De patronen in de manier waarop mensen elkaar troosten zijn hetzelfde als bij chimpansees, zo concluderen de onderzoekers. Bizar, vindt Lindegaard. “Ik ben zelf helemaal niet van de biologische antropologie, maar het afgelopen jaar ben ik wel een stuk die kant opgeschoven. Het lijkt alsof er weinig cognitiefs zit in de reacties bij dit soort stresssituaties. Nu zeg ik niet dat het louter biologie is, er gebeurt erg veel in de socialisatie. Maar er is zeker een component biologie aanwezig.”

Bron: NSCR

In 1 van de 10 gevallen grijpen omstanders niet in. Dat is vaak het geval in situaties waarin de mensen elkaar al langer kennen. Getrouwde stellen, familieleden, vrienden. Als omstanders ingrijpen, doen ze dat veel later dan onder onbekenden. “Als er een opstootje is tussen en man en vrouw, lijkt het dat omstanders sneller geneigd zijn om te denken dat het ze niet aangaat en dat ze er niets aan kunnen doen”, verklaart Lindegaard. Het moet heel erg worden willen mensen dan ingrijpen.” Vrouwen komen gemakkelijker weg met agressief gedrag in de openbare ruimte dan mannen. ‘Ze zal er wel een goede reden voor hebben’, lijken mensen al snel te denken. 

Conflictdynamiek 

Lindegaard wil graag nog de verschillen tussen verscheidene conflictsituaties onderzoeken. “Met de beelden kunnen we heel goed vergelijkend onderzoek doen binnen de verschillende contexten van diverse landen.” Nu bekeken de onderzoekers opstootjes, maar hoe zit het nu met omstanders bij overvallen, conflicten in het openbaar vervoer, de gevangenissen of op de schoolpleinen? Lindegaard legt uit dat in die verschillende omstandigheden een heel andere conflictdynamiek speelt, daarom wil ze zorgvuldig zijn met de adviezen die ze geeft over hoe te handelen in dergelijke situaties. “Bij het een loop je veel meer risico als je ingrijpt dan bij het ander. Dus voordat we iets gaan zeggen over hoe je als omstander het beste kunt reageren, moeten we daar nog veel beter zicht op krijgen.” << 

Vidi-beurs
Secondant feliciteert Marie Lindegaard met de toekenning van de Vidi-beurs voor haar onderzoek.