Valkuilen in het criminaliteitsbeleid
In de 100 columns die ik sinds 2016 schreef voor Secondant, uitte ik veelvuldig aanmerkingen op het huidige criminaliteitsbeleid. De kritiek houdt regelmatig in dat er mijns inziens denkfouten worden gemaakt bij de keuze voor een bepaald beleid. Dat heeft gevolgen voor de uitwerking ervan. Enkele van deze denkfouten wil ik hier toelichten.

Beleid dat logisch lijkt, wordt vaak uitgevoerd zonder kritische analyse van de effecten die kunnen optreden. En dat terwijl er wel degelijk bronnen zijn uit het eigen verleden of van ervaringen elders die daar twijfel over opwerpen. Voorbeelden zijn de rechtspraak op buurtniveau organiseren -want dat is mogelijk te kleinschalig voor levensvatbaarheid- en de Amsterdamse Top600-aanpak -in diverse columns verwoordde ik de twijfel over het effect ervan.
De benadering van de georganiseerde misdaad is weinig doelgericht
De aanpak van messen dragende jeugd kent beperkte focus, de benadering van de georganiseerde misdaad is weinig doelgericht, en het herstelrecht is alleen marginaal toepasbaar. Ook geldt dit voor de landelijke uitrol van de predictiepolitie. Hoewel de criminaliteit vrij sterk is geconcentreerd in stedelijke gebieden, die met veel toerisme -en daarbinnen nog weer naar wijken en buurten– blijkt dat op de meest criminogene plekken nog te weinig misdrijven plaatsvinden om daar gericht met een hotspot-beleid tegen op te kunnen treden.
Als je je onvoldoende bezint op de veronderstellingen die aan beleid ten grondslag liggen en je niet afvraagt hoe plausibel ze eigenlijk zijn, brengt dat risico’s met zich mee. Namelijk dat er veel wordt geïnvesteerd in dat beleid en dat je er na enige tijd achter komt dat er weinig of niets is bereikt.
De aandacht van de politiek en de media gaat vanzelfsprekend uit naar dramatische misdrijven: ernstige moorden en verkrachtingen, opzienbarende drugsvangsten. Dat levert het risico op dat die zware delicten beeldbepalend worden en daarmee ook ten grondslag liggen aan (voorgenomen) beleid.
Hierdoor wordt het bijzondere en zeldzame delict voor het gewone aangezien
Geweldsmisdrijven zijn altijd erg, zeker als dat gericht is tegen huisgenoten of publieke werknemers. Hondenbeten veroorzaken vooral ernstige schade en high impact-delicten vormen ernstige inbreuken. Echter, hierdoor wordt het bijzondere en zeldzame delict voor het gewone aangezien. Ernstige vormen zijn juist zeldzaam, veelal gaat het bij de omvang van criminaliteit om lichte inbreuken in termen van fysieke, emotionele, financiële of maatschappelijke schade. Criminaliteit is, in al zijn vormen, zeer scheef verdeeld.
Dit vertaalt zich in eenzelfde verdeling van opgelegde straffen: veel lichte, soms zware en heel zeldzaam extreem hoge. Het is niet terecht om te veronderstellen dat er een grote strafmaatkloof is tussen de ernst van delicten en opgelegde straffen. Dat er zo’n kloof zou bestaan, komt terug in de politieke roep om taakstrafverboden, minimumstraffen bij bepaalde delicten of als een breder in te zetten criminaliteitsbeleid. Dergelijke maatregelen impliceren echter dat zeer veel lichte delicten veel zwaarder bestraft zouden moeten worden. Dat kost niet alleen al snel extreem veel geld, maar leidt ook tot forse onevenwichtigheid in de straftoemeting. Het is dus begrijpelijk dat dit niet altijd doorgaat, want te duur of te omstreden, of de officier van justitie en de rechter willen daar niet vanzelfsprekend in meegaan.
Hiermee is het gevaar aangetoond dat we ons te veel laten leiden door de politieke inzet om passie op te wekken en emoties te kanaliseren. Echter, een verstandig beleid is vooral gebaat bij de nuchtere wens om systemen en processen echt te verbeteren.
De in ons land gebruikte recidivevoorspellingen zitten er nogal vaak naast
Een flauwe uitspraak is dat voorspellen vooral moeilijk is als het om de toekomst gaat. Dat blijkt zeker het geval bij voorspellingen over de ontwikkelingen in de criminaliteit en het beroep op de capaciteit in het strafrecht. Voorspellen welke jongeren zich crimineel zullen ontwikkelen, blijkt niet goed mogelijk. De in ons land gebruikte recidivevoorspellingen zitten er nogal vaak naast. Invoeren van algoritmes om voorspellingen te verbeteren, is bepaald ook riskant.
Alleen bij een kleine groep veelplegers is met meer zekerheid te voorspellen dat ze doorgaan met criminaliteit. Zij nemen een relatief groot deel van de criminaliteit voor hun rekening. Voor de overgrote meerderheid van de delinquenten, lijkt criminaliteit geen vast onderdeel van hun levensstijl. De meesten blijken zelfs maar één keer wegens een misdrijf met de politie in aanraking te komen. Dit wijst erop dat andere factoren een grote rol te spelen dan een persistente criminele geneigdheid. Het blijkt dat de situaties waarin mensen zich in bevinden van groot belang zijn, die opportunistisch crimineel handelen makkelijk maken of zelfs daartoe uitlokken.
De gelegenheid maakt de dader
We weten dat maar een kleine minderheid van de mensen sterke weerstand heeft tegen de verleiding om zich onopgemerkt te bevoordelen. In het beleid lijkt het dus erg nuttig om steeds te kijken naar de ruimte die er is voor potentiële daders. Kunnen we die beperkt houden, zodat zij minder snel zullen zwichten voor de criminele verleiding als er zich bepaalde kansen voordoen? Het liefst nemen we de ruimte voor opportunistisch crimineel handelen helemáál weg. De gelegenheid maakt de dader. Dat betreft bijvoorbeeld ook winkeldiefstal en cybercriminaliteit.
Het ligt dan ook voor de hand een persoonsgerichte aanpak toe te spitsen op de meer extreme groep die dreigt (opnieuw) ernstige feiten te plegen. Zo is dat bepleit bij langdurig toezicht op ernstige zedendelinquenten, preventie van terroristische aanslagen, en recent ook femicide. Dergelijke delicten zijn echter zodanig zeldzaam, dat er al snel sprake is van veel ‘vals positieven’. Zo zou er op iedere 100 ex-tbs zedendelinquenten langdurig toezicht moeten worden gehouden om mogelijk bij 3 van hen recidive te voorkómen. En tienduizenden situaties van ‘dwingende controle’ moeten geadresseerd worden, om te proberen enkele tientallen vrouwenmoorden te voorkomen. Een overvloed aan onterecht in de aanpak betrokkenen, kan zeer negatief uitwerken. Zodanig zelfs, dat dit het nuttige effect van het beleid overstijgt. Dit is de basis onder het failliet van de stelling ‘ieder geval is er een te veel’.
We zullen moeten toegeven dat het criminaliteitsbeleid inherent onzeker is. Bij de aanpak van georganiseerde misdaad varen we in de mist. Bij het meten van recidivereductie als succes van beleid, bekijken we de resultaten bovendien door de vertekenende bril van wat bij de politie terechtkomt.
Er is geen sprake van een uitgewerkte visie op de aanpak van de misdaadu0026nbsp;
Dat gezegd hebbende, kunnen we binnen de mogelijkheden wél streven naar een beleid dat effectief en efficiënt is. Hoewel daar op politiek niveau ambitieus over wordt gesproken, blijkt dat in de uitwerking tegen te vallen. Zo komt weinig terecht van de vele projecten en onorthodoxe aanpakken van de georganiseerde misdaad, zelfs met een nieuw specialistisch politieteam. Er is geen sprake van een uitgewerkte visie op de aanpak van de misdaad en een woekering aan overlappende samenwerkingsverbanden, leidt tot stroperigheid. Steeds wordt het gebrek aan voortgang mede geweten aan belemmeringen bij het uitwisselen van gegevens, maar na vele jaren meer mogelijkheden daartoe, worden de prestaties bijvoorbeeld bij voordeelsontneming er niet beter op.
De politieke invalshoek van het wenselijke en haalbare overheerst
Tenslotte is er meer in den brede een kritische vraag naar de productiviteit van de strafrechtelijke actoren. Dat de politieke invalshoek van het wenselijke en haalbare overheerst, ten koste van aandacht voor wat effectief zou kunnen zijn en wat ook uitvoerbaar is, verbaast niet. Het ministerie van Justitie en Veiligheid is namelijk vooral intern gericht op het bedienen van de politiek van alledag.
Is het erg dat we ons te veel door goede intenties en politieke waan laten leiden? Dat we ons baseren op een vertekend beeld van de criminaliteit? Op een vertekend beeld van de mogelijkheden om daar gericht op in te gaan? Op een uitwerking die niet echt rekening houdt met effectiviteit en uitvoerbaarheid?
Aan de ene kant wel: we zouden effectiever en efficiënter kunnen optreden tegen de criminaliteit. Maar aan de andere kant, kunnen we vaststellen dat de manco’s in de reactie op criminaliteit niet tot gevolg hebben dat het criminaliteitsniveau hoog ligt. Dit stond zelfs niet in de weg van de forse daling van de criminaliteit in de afgelopen decennia, en van vooral ook van de afname van het aantal jongere delinquenten. Deze resultaten zijn bovendien bereikt met een gematigd strafklimaat waarin, vergeleken met andere landen, vooral kórte vrijheidsstraffen worden opgelegd. Zo’n strafklimaat is niet alleen vrij goedkoop, het lijkt ook een logisch onderdeel van een relatief gelukkige en welvarende samenleving.
Wellicht is de ontwikkeling van de criminaliteit niet erg gevoelig voor (overheids)beleid. Maar voor zover dat wel het geval is, lijkt dat beleid gebaat bij goede aandacht voor de uitwerking daarvan. Al was het alleen maar om de relatief gunstige ontwikkeling van criminaliteit en rechtshandhaving in ons land niet te ondergraven. Het medicijn moet niet slechter uitwerken dan de kwaal. <<
Bert Berghuis is voormalig raadadviseur bij het ministerie van Veiligheid en Justitie. Hij is beschikbaar voor vragen en discussies via de redactie, e-mail: secondant@hetccv.nl.





Laat een reactie achter