In Nederland en andere West-Europese landen valt het woord polarisering, soms in het verlengde van het begrip radicalisering, met enige regelmaat. Hiermee wordt verwezen naar maatschappelijke spanning, die zich kan manifesteren tussen groepen die op sociaal-economisch, religieus, politiek of etnisch vlak van elkaar verschillen.

Maatschappelijke spanning kan tot uiting komen in fysiek of verbaal geweld

Maatschappelijke spanning kan tot uiting komen in fysiek of verbaal geweld en verstoringen van de openbare orde. De verhoudingen tussen groepen zijn vanwege de daarmee samenhangende veiligheidsrisico’s dan ook een belangrijk aandachtsgebied voor nationale, regionale en lokale overheden. Omdat in systemen vastgelegde informatie niet voldoende zicht geeft op polarisering, is in de gemeente Deventer de Sentimentenmonitor ontwikkeld.

Methodiek van de Sentimentenmonitor

De Sentimentenmonitor is een methodiek die informatie vanuit professionals en burgers centraal stelt. Het doel van de monitor is om op lokaal niveau de onderlinge verhoudingen tussen groepen en ontwikkelingen daarin, in beeld te brengen om zodoende input voor het gemeentelijk beleid te genereren. De methodiek bestaat uit 3 stappen:

  1. Eerst moet inzichtelijk zijn welke instanties, partijen en personen weten wat er in de gemeente speelt en hoe de onderlinge verhoudingen tussen groepen in het bijzonder zijn. Dit is het informatieoverzicht. Bij de uitvoering van de Sentimentenmonitor in de gemeente Deventer waren de professionals werkzaam binnen de volgende domeinen: integratie, journalistiek, onderwijs, sport, veiligheid, werk & inkomen, wonen en zorg & welzijn.
  2. Instanties, partijen en personen op het informatieoverzicht worden vanuit de gemeente gevraagd mee te werken aan het onderzoek. Ze worden vervolgens – desgewenst anoniem – geïnterviewd aan de hand van een vragenlijst. In de interviews wordt ingegaan op het begrip tegenstellingen en of en zo ja op welke wijze zich deze volgens respondenten (dreigen te) manifesteren.
  3. Binnen de methodiek worden de indrukken van professionals getoetst bij burgers via vragenlijstonderzoek. Vanuit praktische overwegingen is het raadzaam om, indien aanwezig, gebruik te maken van een burgerpanel binnen de desbetreffende gemeente. Leden van een burgerpanel zijn namelijk gemotiveerd om vragenlijsten in te vullen en hun achtergrondkenmerken (leeftijd, geslacht, woonwijk) zijn bekend.

Een randvoorwaarde is dat de Sentimentenmonitor wordt uitgevoerd door een externe partij. Degenen die uitvoering aan de monitor geven, hebben immers geen direct belang bij de uitkomsten daarvan. Dit bevordert de openheid van respondenten en vergroot daarmee de waarde van de opbrengsten. 

Verhoudingen tussen groepen

De Sentimentenmonitor stelt de verhoudingen tussen groepen centraal. Om van groepen te kunnen spreken, moet onder groepsleden sprake zijn van gedeelde waarden en/of doelen en een zekere mate van onderlinge interactie en verbondenheid op bijvoorbeeld ideologisch of politiek vlak.

Het is belangrijk om stil te staan bij de relatie tussen gemeente en burger

De Sentimentenmonitor in Deventer laat zien dat tegenstellingen het sterkst aanwezig zijn binnen de Turkse gemeenschap. De politieke situatie in Turkije is de belangrijkste achterliggende oorzaak. Daarnaast komen in mindere mate tegenstellingen naar voren tussen autochtone bewoners en bewoners met een migratie-achtergrond (om precies te zijn de derde generatie). Verder zijn er sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen die – op termijn of gevoed door gebeurtenissen – consequenties kunnen hebben voor de openbare orde en veiligheid.

Arme wijken

Zo bestaat het risico dat ‘arme’ wijken afglijden, waarbij bewoners zich in toenemende mate wenden tot criminaliteit om in het eigen levensonderhoud te kunnen voorzien. Daarnaast kan het plaatsen van een onevenredig hoog aantal personen met verward gedrag de draagkracht van een wijk te boven gaan. Dit kan in de toekomst leiden tot overlast en conflicten met omwonenden. Tot slot is het belangrijk om stil te staan bij de relatie tussen gemeente en burger. Dit is met name relevant omdat onder een deel van de burgers de indruk bestaat dat er vanuit de gemeente onvoldoende geluisterd wordt en burgers zich daardoor in de steek gelaten voelen.

Tegengaan van lokale spanningen

Een van de speerpunten van het veiligheidsbeleid in de gemeente Deventer is het voorkomen of tegengaan van lokale spanningen. Burgemeester Andries Heidema: “Binnen elke samenleving spelen sentimenten, mensen hebben altijd een mening over anderen, ook in Deventer. Als deze sentimenten voor hele groepen gelden en sterk zijn, kunnen ze tot spanningen leiden. Wij wilden graag weten of dit in Deventer het geval is en daarom hebben we dat laten onderzoeken.” Burgemeester Heidema en wethouder Zorg en Welzijn Jan Jaap Kolkman zijn gezamenlijk opdrachtgever voor het uitvoeren van de Sentimentenmonitor en zien toe op het vervolg.

In veel gemeenten wordt gewerkt aan het tegengaan van polarisatie en het versterken van de sociale cohesie. In de gemeente Deventer zijn de uitkomsten van de Sentimentenmonitor benut om na te gaan hoe spanningen kunnen worden voorkomen of, indien aanwezig, tegen kunnen worden gegaan. Concreet betekent het voorgaande dat binnen de gemeente Deventer geïnventariseerd is welke aspecten vragen om een aanpassing van het beleid dan wel waar een optimalisering in de uitvoering wenselijk is.

De gemeente Deventer heeft de aanwezige spanningen en sentimenten goed in beeld

De centrale vraag die daarbij gesteld is, is of bepaalde fenomenen en locaties in de stad in het bestaande beleid reeds voldoende aandacht krijgen en/of meer aandacht verdienen: vanuit een beleidsdomein of over de beleidsterreinen heen. Daarmee heeft de Sentimentenmonitor geholpen bij het aanbrengen van focus: de uitkomsten geven handvatten voor het bepalen van relevante thema’s, de interventies die daarvoor noodzakelijk zijn en de partijen die daarbij moeten worden betrokken.

Plan van aanpak

Uit de Sentimentenmonitor is naar voren gekomen dat de gemeente Deventer de aanwezige spanningen en sentimenten goed in beeld heeft. De uitkomsten zijn benut voor het opstellen van een integraal plan van aanpak. Een aantal eerste concrete resultaten zijn dat de uitkomsten van de Sentimentenmonitor zijn benut voor 1) het vaststellen van het aanbod van de jongeren-welzijnswerkorganisatie, 2) het opstellen van de meest recente Deventer Woonvisie en 3) het optimaliseren van de publieke dienstverlening c.q. een betere aansluiting op de vragen van de burger. Om effecten van interventies en ondernomen acties in beeld te brengen, zal de gemeente Deventer de Sentimentenmonitor op termijn opnieuw laten uitvoeren.

Integraal beleid

De Sentimentenmonitor is een methodiek om op basis van menselijke bronnen informatie over spanningen tussen groepen op lokaal niveau in beeld te brengen. Ook kan de methodiek worden benut voor het inventariseren van sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op de openbare orde en veiligheid. De Sentimentenmonitor is recentelijk uitgevoerd in de gemeente Deventer. De gemeente Deventer gebruikt het met de monitor opgetekende beeld om te reflecteren op het eigen integrale beleid (over alle beleidsvormen heen) en waar nodig het beleid aan te passen. Om in de toekomst wederom een beeld op te kunnen tekenen van de stand van zaken in de gemeente Deventer, zal deze methodiek opnieuw worden gebruikt. <<

Tom van Ham en Henk Ferwerda zijn werkzaam bij Bureau Beke. Sybil van Oijen is werkzaam bij de gemeente Deventer.
De auteurs zijn bereikbaar voor vragen en discussie via e-mail, t.vanham@beke.nl, s.van.oijen@deventer.nl en h.ferwerda@beke.nl.