Polarisatie is een optelsom
De economie is veranderd, de samenleving is niet meer hetzelfde, de mensen gedragen zich anders en de opvattingen zijn verschoven. Secondant verdiept zich in een boek over het verdeelde Nederland. Wat betekent de polarisatie voor ons land? Hoe laat zich dat vergelijken met de maatschappelijke verharding in Amerika? En hoe komen we weer tot meer eenheid?

In de jaren voordat Donald Trump president werd, woonde en werkte Sjoerd Beugelsdijk in de Verenigde Staten als hoogleraar op het snijvlak van economie en sociologie. Hij zag daar met eigen ogen de maatschappelijke verharding toenemen. Eenmaal terug in Nederland merkte hij dat het hier met bepaalde onderwerpen net zo fel werd als wat hij in Amerika had gezien en vroeg zich af: wat is hier aan de hand?
Breuklijnen
Vooral in demonstraties vallen de breuklijnen op. Voorheen hadden demonstranten een gemeenschappelijke missie en visie en een centrale figuur die het woord deed voor de hele groep. “Dat is helemaal weg, demonstraties vormen nu een bonte stoet van mensen die ergens tegen zijn. Daarin zie je dezelfde groepen die ik in mijn boek De verdeelde Nederlanden beschrijf als mensen die om wat voor reden dan ook samen op straat hun ongenoegens uiten.”
‘Het dwingende overheidsoptreden past helemaal niet in de Nederlandse traditie’
In de demonstraties vind je mensen met aantoonbare negatieve ervaringen met de overheid, zoals de slachtoffers van de toeslagenaffaire. Er zijn mensen bij die zich zorgen maken over de onwettelijkheid door en de lichamelijke integriteit tegenover de overheid. Een deel van de demonstranten staat in economisch opzicht aan de verliezerskant. Anderen zijn overtuigd van complottheorieën. En er zitten mensen tussen die zo individualistisch zijn, dat ze geen overheidsbemoeienis accepteren. Beugelsdijk: “Dat laatste valt op een ondergrond van een overheid die zich de afgelopen 3 decennia heeft teruggetrokken. Het dwingende overheidsoptreden rondom corona van de afgelopen jaren past helemaal niet in de Nederlandse traditie.”
Sjoerd Beugelsdijk studeerde economie aan de Universiteit van Tilburg en promoveerde daar in 2003. Sinds 2009 is hij hoogleraar aan de faculteit Economie en Bedrijfskunde van de Rijksuniversiteit Groningen. In zijn onderzoek richt hij zich op economische globalisering en maakt culturele vergelijkingen. In periodes werkte hij in het buitenland, waaronder bij universiteiten in Denemarken, Italië en Amerika.
In 2019 werkte Beugelsdijk mee aan een groot project van het Sociaal Cultureel Planbureau, Denkend aan Nederland. Als onderdeel daarvan voerde hij gesprekken met Nederlanders van allerlei rangen en standen over identiteit.
De sociale media liggen ten grondslag aan de verdeeldheid in Nederland, zo denken velen. In zijn boek zet Beugelsdijk uiteen dat de puzzel groter is dan dat. Het is de optelsom van ontwikkelingen die niet zomaar verdwijnen. Als je die grotere ontwikkelingen begrijpt, dan kun je beter de vinger leggen op de zere plek. “De economie is veranderd, de samenleving is niet meer hetzelfde, mensen gedragen zich anders en de opvattingen zijn verschoven”, zegt Beugelsdijk. “Dat kun je scharen onder het label ‘individualisering’. De overheid is naar de achtergrond getreden en gebruikt de term ‘participatiesamenleving’, een eufemisme voor ‘zoek het zelf maar uit’.”
‘Wat ook niet helpt, is dat we maar liefst 17 partijen hebben in de Tweede Kamer’
Tel daarbij op de technologische ontwikkelingen die elkaar in een moordend tempo opvolgen. Zoals de sociale media, waar mensen die eerder niet werden gehoord een podium vinden, maar waarvan kwalijke uitwassen tevens zorgen voor maatschappelijke ontwrichting. “Wat ook niet helpt, is dat we maar liefst 17 partijen hebben in de Tweede Kamer”, besluit Beugelsdijk de opsomming van elementen in wat hij de ‘perfecte storm’ noemt.
Desastreus voor democratie
Als het onderlinge vertrouwen verdampt en mensen alleen nog maar vertrouwen op iemand zoals zijzelf, dan valt een samenleving uit elkaar. Segmentatie is desastreus voor de democratie, waarschuwt Beugelsdijk. “Dan daalt de bereidheid om bij te dragen aan het publieke goed, want waarom zou ik nog belasting betalen om jou vooruit te helpen? De solidariteit verdwijnt.”
Als het gaat over de verziekte sfeer in Nederland, wordt er al snel gewezen naar de populistische partijen en hun manier van debatteren. Maar dat is te simpel, vindt Beugelsdijk. “Mensen stemmen op die partijen om een reden. Je kunt de 75 miljoen Amerikanen die op Trump stemden niet wegzetten als knettergek. Dan zul je toch iets verder moeten graven.”
‘Rutte is de uitkomst van een tijdsgeest’
Ook in Nederland voelen veel mensen die hun stem uitbrachten op de populistische partijen zich in de steek gelaten. Nederland is in economisch opzicht erg verhard. De neiging bestaat om dat af te schuiven op 12 jaar premier Rutte. Ook die verklaring vindt Beugelsdijk te makkelijk. “Rutte is de uitkomst van een tijdsgeest, van het blind accepteren van liberale markteconomische principes en een kleine overheid die op afstand blijft.”
Veel of weinig vermogen
Als het gaat over de ongelijkheid in Nederland, dan spelen er een aantal ontwikkelingen. Daarvan zijn er een aantal problemen die op Europees niveau spelen, zoals de lage rente en de druk op de huizenmarkt in de populaire steden, omdat er enorm veel eenpersoonshuishoudens bij zijn gekomen van jonge aanwas die werken in de steden.
‘Het gevolg van deze situatie is dat leefwerelden uit elkaar gaan lopen’
Door het typisch Nederlandse stikstofprobleem, is de bouw van huizen stilgevallen en we kampen met gebrek aan ruimte en vergunningen om te bouwen. Beugelsdijk: “Het gevolg van deze situatie is dat leefwerelden uit elkaar gaan lopen. Een deel van de bevolking leeft in een ruim huis en heeft veel vermogen, een ander deel woont in een klein huurappartement en betaalt daar maandelijks fors meer voor dan de eerste groep in een grotere woning op eigen naam. Ook daardoor neemt het wederzijdse begrip af en dat polariseert.”
Nederland versus VS
Wat betreft polarisatie ziet Beugelsdijk een aantal overeenkomsten tussen Nederland en Amerika. Beide landen zijn sterk op het individu gericht, delen eenzelfde soort economische verandering en proces van globalisering, en op de arbeidsmarkt zijn er banen verdwenen en nieuwe ontstaan. In deze ontwikkelingen zijn er winnaars en verliezers. In Amerika is dat allemaal wat extremer dan in Nederland, omdat daar de leefwerelden nog wat verder uit elkaar zijn gelopen dan bij ons en op de arbeidsmarkt is de bescherming van de zwakkeren nog beperkter.
‘Het Amerikaanse tweepartijenstelsel werkt als een aanjager van de polarisatie’
Aan de andere kant zijn de verschillen tussen de VS en Nederland groot. Neem het tweepartijenstelsel van de Amerikaanse politiek, waarbij het draait om de vraag of je Democraat bent of Republikein. Waar een gesprek maar over gaat, elektrisch rijden of vegetarisch eten, alles wordt gekoppeld aan je politieke oriëntatie. “Dat verscherpt de discussie enorm”, vindt Beugelsdijk. “Het Amerikaanse tweepartijenstelsel werkt als een aanjager van de polarisatie.
Black lives matter
Een ander verschil is dat ‘ras’ in Amerika een heel andere betekenis heeft. We importeren de discussie van #blacklivesmatter en de dood van George Floyd, want dat is ook een zorg van ons. Maar de manier waarop kleur en ras een rol speelt in de Verenigde Staten is onvergelijkbaar met de situatie in Nederland, benadrukt Beugelsdijk. “Natuurlijk, hier speelt ook van alles op dat vlak, maar tot in de jaren ’70 had je daar nog gescheiden zwembaden en in het zuiden van Amerika worden sommige jongeren nog steeds opgevoed met het idee dat ze mensen van kleur geen hand geven. Ook het aantal donkere mensen dat vastzit in de Amerikaanse gevangenissen is veel hoger dan in Nederland.”
Gelijker en simpeler
De 9 punten die Beugelsdijk in zijn boek behandelt om de polarisatie in Nederland tegen te gaan, hebben te maken met gedrag en structuur. Structuur in de zin van ons economisch systeem. De ongelijkheid van vermogen in Nederland, wijst hij aan als een groot punt van zorg. Dat draait niet zozeer om het inkomen, maar het grote verschil zit in de spaargelden en de waarde van woningen. “De één moet van een paar honderd euro per maand een gezin onderhouden en de ander doneert een jubelton, zodat hun kinderen een eigen huis kunnen kopen.”
Structuur kan ook slaan op regels, bijvoorbeeld wat betreft de kinderopvang. Dat hebben we zo complex gemaakt dat niet alleen ouders het spoor bijster raken, maar ook de Belastingdienst komt er in de controle niet meer uit. Met de toeslagenaffaire tot gevolg. Beugelsdijk adviseert daarom de verzorgingsstaat toegankelijker te maken en simpeler in de uitvoering.
Punt nummer 10
Na publicatie van zijn boek, wil Beugelsdijk nog een 10de bullet toevoegen aan zijn adviezen: kiesdrempel. “Toen ik het boek afrondde, waren de verkiezingen net geweest en ik had nog niet tot me laten doordringen wat 17 partijen in de Tweede Kamer betekent. Het wordt me nu steeds duidelijker dat dat echt niet werkt.” Immers, de Kamer moet de regering controleren en dat gebeurt via tal van commissies. “Een partij die bestaat uit 1 of 2 personen kan die taak helemaal niet uitvoeren. Stel, een Kamerlid ontvangt dagelijks 500 mails en moet naar commissies toe die tegelijkertijd vergaderen. Eerst dacht ik dat iedereen die een politieke partij wil beginnen daartoe in staat moest zijn. Inmiddels vind ik de schade zo groot, dat ik mijn mening over de kiesdrempel heb herzien.” <<
De verdeelde Nederlanden. Hoe een perfecte storm een klein land dreigt te splijten (en wat we daaraan kunnen doen). Sjoerd Beugelsdijk. Uitgeverij Balans, 2021.





Laat een reactie achter