Burgers willen dat te hard rijden en hondenpoep worden aangepakt, meldt het CBS op 4 juni jl. Dat komt naar voren uit de Veiligheidsmonitor, een enquête onder zeer veel burgers van 15 jaar of ouder. Wat als eerste aanpak verdient in de eigen buurt, verschilt overigens per leeftijdsgroep en loopt uiteen naar gelang de omvang en de ligging van de gemeente. Zo vindt 1 op de 3 inwoners van Emmen het te hard rijden het meest urgente probleem, waar dat in Amsterdam maar 1 op de 8 is. In plaatsen als Maastricht en Roosendaal wordt het aanpakken van drugsproblemen als eerste genoemd. Dit duidt op een problematiek die verschillend ligt in gemeenten en buurten daarbinnen.

Hoe moeten we de ervaren overlast in buurten waarderen? Waar heeft die mee te maken? Allereerst kunnen we stellen dat de term ‘overlast’ vaag is. Oorspronkelijk duidde die op overbelading van schepen, naderhand kreeg het een figuurlijke betekenis als iets wat (te) zwaar op het gemoed drukt, nog weer later verdunde die tot ondervonden ‘hinder’. De inflatoire betekenis van het begrip overlast blijkt ook uit de bevraging in de Veiligheidsmonitor. Daarin wordt ook als overlast beschouwd als men aangeeft dat bepaalde mogelijk hinderlijke verschijnselen ‘wel eens voorkomen’. Het verbaast dan niet dat vrijwel alle ondervraagden wel iets weten te noemen. Dat wordt minder als wordt gevraagd of men ‘veel overlast’ ondervindt van die verschijnselen – dat komt dichter bij wat (te) zwaar op het gemoed drukt. Daar gaan we verder in deze column vanuit.

Het meest wordt verkeersoverlast genoemd (vooral te hard rijden)

Nog vrij veel mensen geven aan veel overlast te ervaren. Dat wordt opgegeven door 45 procent van de mensen – gemiddeld geeft men daarbij 2 verschijnselen aan. Het meest, door 30 procent, wordt daarbij verkeersoverlast genoemd (vooral te hard rijden). Bij 20 procent gaat het om vormen van fysieke ‘verloedering’ (vooral hondenpoep) en bij 10 procent om ‘sociale overlast’ (vooral hinder van buurtbewoners en rondhangende jongeren). Als voorts aan degenen die naar eigen zeggen veel overlast ervaren wordt gevraagd welk probleem als eerste moet worden aangepakt, dan scoren verkeersproblemen hoog. Dit wordt gevolgd door de hondenpoep en de hinder van buren. Relatief laag scoren dan de rondhangende jongeren, de rommel op straat en de problemen die samenhangen met drugsgebruik en -handel.

De gebroken-ruiten-theorie (broken windows theory) stelt dat zichtbare vormen van verloedering en asociaal gedrag leiden tot nog meer daarvan en zelfs tot meer ernstige delicten. Het zou dan te verwachten zijn dat waar relatief veel overlast wordt ervaren van één verschijnsel, men dat ook ondervindt van andere verschijnselen. Ook zou men (de kans op) meer criminaliteit reëel achten. Er zijn gegevens beschikbaar van gemeenten met meer dan 70.000 inwoners. Het blijkt dan dat er een duidelijke samenhang is tussen de mate waarin men veel overlast ondervindt van uiteenlopende vormen van hinder. In gemeenten waarin men veel overlast aangeeft van rommel op straat, rapporteren burgers ook relatief vaak overlast van andere hindervormen te ervaren. Dat geldt voor allerlei vormen van overlast – het ziet er dan naar uit dat overlastvormen op neigen te stapelen. (Dit geldt nog het minst voor hondenpoepergernis, dat lijkt meer een op zich bestaand verschijnsel.) Koplopers op dit punt zijn Schiedam en Heerlen, onderaan staat Amstelveen.

u003cbr /u003eWaar men veel overlast ervaart, voelt men zich ook vaker onveilig in de eigen buurt

Vervolgens kunnen we kijken of het ervaren van veel overlast samengaat met onveiligheidsgevoel. Dat blijkt het geval. Waar men veel overlast ervaart, voelt men zich ook vaker onveilig in de eigen buurt, zeker ’s avonds op straat waardoor men omrijdt of omloopt en de deur niet meer opendoet. Dit geldt breder dan de eigen buurt, maar ook waar jongeren rondhangen of in het centrum of winkelcentra. Men beoordeelt dan ook vaker dat er veel criminaliteit is in de buurt, dat dit zelfs is toegenomen, en dat de kans om slachtoffer daarvan te worden groot is. Dit indiceert, in overeenstemming met de gebroken-ruiten-theorie, dat verloedering en respectloos  gedrag  een bredere uitstraling hebben naar de (waargenomen) criminaliteit.

Het goede nieuws is dat de ervaring van ‘veel overlast’ neigt tot vermindering. Dat geldt dan in mindere mate voor de beleefde verkeersoverlast en meer voor het beleven van fysieke verloedering (vooral graffiti) en het ondervinden van sociale hinder (vooral van rondhangende jongeren). Van de grotere gemeenten spant Leeuwarden de kroon – waar in 2013 nog 55 procent van de mensen aangeeft veel overlast te ondervinden van een of meer vormen van hinder, loopt dat systematisch terug tot 38 procent in 2017. Ook Purmerend en Maastricht scoren hoog, terwijl de grootste 4 gemeenten weinig (stelselmatige) verandering laten zien.

Ondanks de vermindering van het ervaren van overlast, blijft er nog genoeg hinder over om aandacht aan te geven. Dit vergt maatwerk omdat de problematiek duidelijk verschilt per gemeente. Het is vooral nuttig om in te zoomen op waar de problemen van overlast, onveiligheid en criminaliteit gestapeld voorkomen. <<

Bert Berghuis is voormalig raadadviseur bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Hij is beschikbaar voor vragen en discussies via de redactie, e-mail: secondant@hetccv.nl.