Een klassieke gedachte in het strafrecht is dat straffen ertoe dienen dat mensen uit vrees voor bestraffing nalaten om delicten te plegen (algemene afschrikking) of dat opnieuw zullen doen (speciale afschrikking). Volgens de ideeën van Cesare Beccaria en Jeremy Bentham in de 17de respectievelijk 18de eeuw, zou die vrees een sterker effect hebben naarmate die straf met meer zekerheid volgt, sneller wordt toegediend en passend maar voldoende zwaar van karakter is.

Het ‘harder aanpakken’ lijkt een permanente reflex bij allerlei ongewenst gedrag

Sindsdien heeft de afschrikkingstheorie een belangrijke plaats gekregen en behouden in het denken over het nut van straffen. Zo kreeg dit een nieuwe impuls door de economische benadering van Gary Becker in 1968. Volgens hem zal een potentiële crimineel waarschijnlijk afzien van zijn criminele daad als de te verwachten opbrengst niet opweegt tegen de te verwachten straf.

Ook in het strafrechtelijk beleid blijkt er een groot geloof in de afschrikkende werking van bestraffing. Het ‘harder aanpakken’ lijkt een permanente reflex bij allerlei ongewenst gedrag, zoals wanneer het gaat om verkeersovertredingen (‘verkeershufters’), om agressie tegen werknemers met een publieke taak, of meer in het algemeen als favoriete repressieve benadering van criminaliteit vooral aan de rechterzijde van het politieke spectrum. Maar hoe zit het nu met het wetenschappelijk bewijs voor deze gedachte? Er lijkt een grote verwarring te bestaan: soms meent men dat strenger straffen wel degelijk helpt, anderen zien daar niets in, weer anderen denken dat een grotere pakkans wel afschrikkend werkt maar hogere straffen niet.

Als we naar extremen kijken, dan lijkt straf zeker afschrikwekkend te werken

Als we naar extremen kijken, dan lijkt straf zeker afschrikkend te werken. Als de strafkans 100 procent is, zoals bij trajectcontroles in het verkeer, dan houdt vrijwel iedereen zich aan de snelheidslimitering. En als de kans op straf extreem laag is, zoals bij bijvoorbeeld buitengewoon grote wanordelijkheden en rellen, dan bloeit de delinquentie op (geweldpleging en diefstal uit winkels). Meestal zitten we hier tussenin.

We moeten ons realiseren dat bestraffing via het strafrecht in veel gevallen niet op zich staat, maar verbonden is aan een verdergaande morele en sociale controle. Als het strafbaar gestelde gedrag breed in de samenleving wordt afgekeurd, gaat dat samen met twee kenmerken. Allereerst zal dat ertoe leiden dat de neiging om die negatief gewaardeerde delicten te plegen bij velen niet bestaat. Zo zal de mogelijkheid tot verkrachting doorgaans niet aanwezig zijn in het denken van de meerderheid van de bevolking. En indien die mogelijkheid niet als reëel wordt waargenomen, is men niet gevoelig voor (verandering in) bestraffing – de informatie daarover wordt dan ook niet correct waargenomen. In de tweede plaats vindt bij delicten die mensen in het algemeen moreel verwerpelijk vinden informele sanctionering plaats, die aanvullend is op de straf van de overheid. Zoals door de dreiging van ontslag of van een gevoelig verlies aan sociale status. Dit wordt nog versterkt doordat mensen de waarschijnlijkheid dat dergelijke dramatische gebeurtenissen echt plaatsvinden, vaak overschatten.

Gevolgen van het gedrag worden minder meegewogen als die verder weg liggen in de toekomst

We zien dus dat een mogelijke versterking van de afschrikkende werking van straffen vooral kansrijk is bij delicten waar veel mensen niet of nauwelijks een moreel oordeel over hebben, zoals (lichte) verkeersovertredingen. Of bij personen die niet gevoelig zijn voor informele sanctionering. En dat blijkt ook het geval. Juist mensen die vaker delicten plegen en informele bestraffing niet hoeven te vrezen houden rekening met de mogelijkheid betrapt en bestraft te worden. De kans daarop wordt ingeschat door eigen ervaringen met het eerder (niet) betrapt zijn en van wat men om zich heen ziet aan gevallen waarin men niet of wel betrapt is.

Als men die kans duidelijk aanwezig acht, zal men zich onthouden van het plegen, of men neemt maatregelen om de kans op bestraffing te verkleinen. Hierbij de aantekening dat men bij herhaald plegen te maken heeft met een toenemende kans om daadwerkelijk eens tegen de lamp te lopen. Die kans loopt al snel op. Zo loopt, als per overtreding de pakkans slechts 1 op de 30 is, de kans om eenmaal of vaker betrapt te worden op tot 50 procent als men 20 keer te hard rijdt.

Verhoging van de strafdreiging in den brede zal geen of slechts een zwak effect sorteren

Voorts speelt bij het menselijk beslissen het ‘discounting the future’ mee: gevolgen van het gedrag worden minder meegewogen als die verder weg liggen in de toekomst. Mensen verschillen in de mate waarin ze weloverwogen handelen mede met het oog op toekomstige effecten. Personen met weinig zelfcontrole en dus een meer beperkte tijdhorizon zullen sneller criminaliteit plegen. Dan kan afschrikking alleen werken indien de kans op betrapping op dat moment aanwezig is, en wanneer er geen sprake is van een grote emotionele opwelling.

Deze aantekeningen leiden er toe, dat verhoging van de strafdreiging in den brede geen of slechts een zwak effect zal sorteren. Meer toegespitste inspanningen, gericht op specifieke delicten en doelgroepen, kunnen echter wel degelijk bijdragen aan afschrikking. Dan zal de subjectieve strafkans het gedrag kunnen beïnvloeden, met name als de strafdreiging zich opdringt aan de potentiële pleger door de combinatie van een gerede kans op snelle, zekere en serieuze negatieve consequenties van het plegen van delicten. <<

Bert Berghuis is voormalig raadadviseur bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Hij is beschikbaar voor vragen en discussies via de redactie, e-mail: secondant@hetccv.nl.