Professionals die betrokken zijn bij de bestrijding van terrorisme moeten op gezette tijden beslissingen nemen die een afweging vragen tussen verschillende morele waarden. Zoals privacy, vrijheid en veiligheid. Omdat de Nederlandse overheid de brede definitie van terrorismebestrijding hanteert, vallen initiatieven tegen radicalisering ook onder terrorismebestrijding. Dit betekent dat er verschillende beroepsgroepen betrokken zijn bij dit onderwerp – van mensen bij de veiligheidsdiensten tot politie, gemeenteambtenaren, jongerenwerkers of docenten. 

Terugkeer van Syriëgangers

De terugkeer van zogenoemde Syriëgangers leidt bijvoorbeeld op dit moment tot ethische (en juridische) vragen over hoe om te gaan met mensen die radicale ideeën hebben. Of mensen die ervaring op een strijdveld in een ander land hebben opgedaan en mogelijk daarbij getraumatiseerd zijn. 

Vormt iemand of een groep een daadwerkelijke dreiging?

Het gaat hierbij doorgaans niet direct over het voorkomen van een aanslag. Wat wel dagelijks speelt is bijvoorbeeld het maken van inschattingen. Vormt iemand of een groep een daadwerkelijke dreiging en wat moet er dan gebeuren? Neem jongerenwerkers die met een groep jongeren werken. Zij kunnen het idee hebben dat de jongeren radicaler worden in hun ideeën en vrezen dat enkelen gewelddadig zouden kunnen worden.

Ethische vraagstukken

Het is een essentieel onderdeel van de dagelijkse beroepspraktijk van mensen die betrokken zijn bij terrorismebestrijding om over dit soort ethische problemen te beslissen. Er bestaan weliswaar methoden of instrumenten die terrorismebestrijders kunnen ondersteunen in het omgaan met deze ethische kwesties. Tot dusver is daar echter nog weinig aandacht voor geweest.  

In opdracht van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid hebben RAND Europe en de Hogeschool Utrecht de methoden onderzocht die de besluitvorming bij ethische vraagstukken kunnen ondersteunen. Ook is gekeken naar hun mogelijke toepassing in terrorismebestrijding. Het doel was niet zo zeer om specifieke methoden aan te bevelen voor verdere ontwikkeling en implementatie, maar vooral om tot een overzicht te komen van instrumenten voor het omgaan met ethische vraagstukken.

Nederland en het Verenigd Koninkrijk

Voor dit overzicht is gekeken naar methoden die worden gebruikt in veiligheidssectoren, zoals de krijgsmacht, inlichtingen- en veiligheidsdiensten en de politie. Maar ook sectoren zoals de gezondheidszorg en sociaal werk. Daarbij is de situatie in Nederland en het Verenigd Koninkrijk onderzocht.

Leiderschapsmethoden versterken de ethische praktijk in een organisatieu0026nbsp;

De onderzoekers hebben geprobeerd de meest voorkomende ethische problemen bij terrorismebestrijding te achterhalen. Om zo de context te kunnen schetsen waarin een bepaalde methode toegepast zou moeten worden. Voor het overzicht van de methoden en voor het beschrijven van de meest voorkomende ethische problemen is gebruikgemaakt van een literatuurstudie en interviews met experts. 

Methoden en instrumenten

Op basis van de literatuurstudie en interviews worden 6 typen methoden onderscheiden, die besluitvorming bij ethische vraagstukken kunnen ondersteunen:  

  1. Preventieve methoden. Deze proberen de kans op het ontstaan van een bepaald ethisch probleem of een situatie waarin niet ethisch gehandeld wordt, te verkleinen.
  2. Professionele ontwikkelingsmethoden. Deze ontwikkelen individuele competenties om ethische problemen te herkennen, erop te reflecteren en vervolgens te handelen.
  3. Flankerende methoden. Deze wijzen professionals met toegankelijke hulpmiddelen, zoals een ezelsbruggetje of checklist, op de wettelijke, beleids- en normenkaders van hun organisatie.
  4. Leiderschapsmethoden. Deze versterken de ethische praktijk in een organisatie, bijvoorbeeld door voorbeeldgedrag en sturing door leidinggevenden. 
  5. Adviesmethoden. Deze zorgen dat advies wordt ingewonnen bij de omgang met ethische vraagstukken.
  6. Toezichtmethoden. Deze bevorderen onafhankelijk toezicht op ethische beslissingen.

Elk hierboven genoemd type methode omvat verschillende specifieke instrumenten. Zo omvat adviesmethoden bijvoorbeeld de volgende instrumenten: advisering door ethiekconsultants, juridisch adviseurs, collega-professionals of ethische commissies. De instrumenten die door professionals worden gebruikt bij de omgang met ethische problemen variëren uiteraard per sector en per land. Sommige instrumenten zijn geformaliseerd en geïnstitutionaliseerd in bepaalde situaties, maar worden impliciet gebruikt in andere situaties.

NIet alle methoden en instrumenten zijn even geschikt voor de praktijk van terrorismebestrijdersu0026nbsp; u0026nbsp;

Moreel Beraad is bijvoorbeeld een veelgebruikte methode in de medische sector en het sociaal werk in Nederland. Dit instrument is echter relatief onbekend in het Verenigd Koninkrijk. Toch zijn Britse professionals regelmatig betrokken bij een proces dat vergelijkbaar is met Moreel Beraad. Ook de mate verschilt sterk waarin bijvoorbeeld ethische training centraal staat in een opleiding en geformaliseerd en praktijkgericht is. 

Aard van de dilemma’s

De toepasbaarheid van deze methoden is natuurlijk afhankelijk van de aard van ethische dilemma’s die zich voordoen en de typen. Deze verschillen per sector. In onze analyse van de context waarin ethische problemen optreden bij terrorismebestrijding, onderscheiden we 4 relevante eigenschappen:  

  1. Geheimhouding. De informatie bij terrorismebestrijding is vaak erg gevoelig. Daardoor worden professionals beperkt in de personen met wie ze informatie kunnen delen en dus in de methoden die ze kunnen gebruiken. 
  2. Neiging naar het elimineren van risico’s. De lage frequentie en grote impact van terroristische aanslagen vertaalt zich soms in een neiging om alle risico’s te elimineren. Dat kan ten koste gaan van mensenrechten. 
  3. Intensieve samenwerking. Operaties om terrorisme te bestrijden zijn geregeld grensoverschrijdend, ook kunnen er verschillende sectoren bij betrokken zijn. Bijvoorbeeld politie en sociaal werk. Er moet dan ook veel samengewerkt worden. De verschillende actoren kennen allemaal hun eigen regels, normen en waarden.
  4. Tijdsdruk. In sommige situaties kan dit ertoe leiden dat professionals snel en zelfstandig beslissingen moeten nemen op basis van incomplete informatie. Deze beslissingen kunnen ingrijpen op mensenrechten voor een individu of een groep mensen. 
Voor beslissingen onder tijdsdruk kun je geen methoden inzetten zoals Moreel Beraad

Deze kenmerken zijn afzonderlijk niet specifiek voor terrorismebestrijding. Ze zorgen gezamenlijk wel voor extra uitdagingen voor professionals die met een ethisch probleem om moeten gaan bij terrorismebestrijding. Deze kenmerken betekenen ook dat niet alle methoden en instrumenten even geschikt zijn voor de praktijk van terrorismebestrijders. Door de geheimhouding is het bijvoorbeeld lastig om met externen informatie te delen. Voor beslissingen onder tijdsdruk kun je geen methoden inzetten zoals Moreel Beraad, waarvoor een rustig overleg nodig is. Je zult dan meer in moeten zetten op het ontwikkelen van competenties van mensen uit de praktijk. Zodat ze ook kúnnen beslissen in een ethisch probleem, als dat nodig is. 

Effectiviteit van methoden

Helaas is er nog weinig studie gedaan naar de effectiviteit van de methoden om besluitvorming bij ethische problemen te ondersteunen. Leiderschap vormt een essentieel onderdeel van een strategie om ethisch gedrag in een organisatie aan te moedigen. Daarop wijzen de resultaten van het empirische onderzoek dat er is. Het gaat daarbij zowel om leiderschap in de zin van het richting geven door leidinggevenden, als om voorbeeldgedrag waarbij leidinggevenden “practice what they preach”.  

Bovendien zijn de methoden en instrumenten uit het overzicht waarschijnlijk het meest effectief als ze in een bepaalde combinatie worden ingezet. Dat concluderen wij op basis van de literatuur en interviews. Deze combinatie leidt idealiter tot een coherente organisatorische aanpak om besluitvorming bij ethische vraagstukken te ondersteunen. Bij het implementeren van de genoemde methoden moet altijd rekening worden gehouden met de bestaande ethische mores in een organisatie. Immers, organisatorische processen moeten erop zijn ingesteld om ethische vragen serieus te nemen en ermee om te gaan. Evenals het management en de medewerkers.

Tot slot: ethische besluitvorming verankeren

Dit overzicht kan aanknopingspunten bieden om ethische besluitvorming bij terrorismebestrijding in Nederland te verankeren en versterken. Voor deze methoden zou dan nader kunnen worden bekeken hoe zij in de praktijk kunnen worden ontwikkeld, versterkt en geïmplementeerd. Het inmiddels opgestarte onderzoek naar de ethische aspecten van terrorismebestrijding bij het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme van Campus Den Haag van de Universiteit Leiden gaat hieraan bijdragen.  

Uiteindelijk gaat het erom hoe professionals in de praktijk bij het omgaan met concrete dilemma’s zo goed mogelijk kunnen worden ondersteund. Het rapport van RAND Europe opent hiervoor een rijke gereedschapskist. Professionals kunnen met de aangereikte tools gaan sleutelen. De mate waarin zij dat kunnen, hangt voor een deel af van de kaders die beleidsmakers hiervoor op nationaal en Europees niveau gaan scheppen. << 

Anke van Gorp is werkzaam bij het Lectoraat Regie van veiligheid Hogeschool Utrecht. Stijn Hoorens is Associate Director bij RAND Europe, Michael Kowalski is gastonderzoeker bij het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme van de Campus Den Haag/Universiteit Leiden. Dit artikel is gebaseerd op het onderzoek Handling ethical problems in counterterrorism.

De auteurs zijn beschikbaar voor vragen en discussies via e-mail: anke.vangorp@hu.nl, m.kowalski@nctv.minvenj.nl en hoorens@rand.org.