Sinds een aantal jaren is er veel aandacht voor messengeweld onder jongeren. Er kwamen geruchtmakende zaken in de media, waaronder een steekpartij bij een gevecht tussen 2 rivaliserende groepen in Scheveningen, een doodgestoken jongen bij een Rotterdamse speelplaats, en recent verschillende zaken waaronder een neergestoken snackbareigenaar. Ook werd duidelijk dat landelijk sinds 2019 het jaarlijks aantal steekincidenten onder jongeren en jongvolwassenen is toegenomen.

Als reactie op deze ontwikkelingen formuleerde een consortium van gemeenten en instanties het Actieplan Wapens en Jongeren. Dit plan heeft inmiddels geleid tot verschillende beleidsinitiatieven en activiteiten in de praktijk, waaronder een wetsvoorstel voor het verbieden van de verkoop van wapens aan jongeren onder de 18 en meerdere inzamelingsacties van wapens. Tegelijkertijd was er nog veel onduidelijk over de oorzaken en achtergronden van dit fenomeen. Dit was reden voor de gemeente Rotterdam om aan de Erasmus Universiteit opdracht te geven voor een onderzoek op dit terrein.

Het uitgevoerde onderzoek
In het onderzoek zijn meerdere methoden ingezet om inzicht te krijgen in het fenomeen van wapens en wapengeweld onder jongeren in Rotterdam: een grootschalige enquête onder jongeren, een aantal groepsgesprekken en bestudering van politieregistraties. 

Voor de dataverzameling door middel van enquêtes werden jongeren tussen de 14 en 22 jaar in het najaar van 2021 gevraagd om een vragenlijst in te vullen. Dezelfde jongeren werden 4 maanden later nogmaals benaderd om na te gaan wat er was veranderd in hun gedrag en situatie. De steekproef was gevarieerd en bestond uit jongeren op 19 lokaties voor middelbaar onderwijs en het mbo, verspreid over de verschillende buurtgebieden van Rotterdam. In de eerste onderzoeksronde vulden 919 jongeren een bruikbare vragenlijst in, waarvan 542 jongeren nogmaals meededen aan de tweede onderzoeksronde. In elke onderzoeksronde werd aan de deelnemers gevraagd naar hun betrokkenheid bij messen en andere wapens gedurende de voorafgaande 4 maanden.

Er zijn 11 groepsgesprekken gehouden op 6 scholen met steeds zo’n 4 à 6 jongeren, afwisselend alleen jongens, alleen meisjes en gemengd. Deze groepsgesprekken waren zo opgezet dat de onderzoekers een dieper inzicht konden krijgen in de manier waarop jongeren zelf denken en met elkaar praten over wapens en geweld (via de ‘focusgroep’-methode).

Alle politieregistraties uit 2020 over Rotterdamse steekincidenten en aanhoudingen voor messenbezit onder jongeren en jongvolwassenen zijn in detail bestudeerd. Hierbij werd getracht om meer duidelijk te krijgen over de directe aanleiding en de achtergrond van incidenten met messengeweld. Ook was het doel om inzicht te krijgen in de kenmerken van jongeren en jongvolwassenen die worden aangehouden voor het bezit of gebruik van messen.

Wapens zijn niet gewoon onder jongeren

Anders dan de suggestie die soms wordt gewekt in de media, blijken messen en wapens niet gewoon te zijn geworden onder jongeren. Een ruime meerderheid (85,6 procent) van de bijna 1000 deelnemers in de eerste onderzoeksronde had in de voorafgaande 4 maanden geen wapen in bezit, gedragen of gebruikt. Van degenen die 2 keer meededen aan het onderzoek was 80,8 procent niet betrokken bij wapens in de voorafgaande 8 maanden (de 2 perioden van 4 maanden bij elkaar opgeteld). Ook uit de groepsgesprekken kwam duidelijk naar voren dat de meeste jongeren wapens verkeerd vinden en ze niet beschouwen als acceptabel of normaal.

Eru0026nbsp;was een klein deel van de ondervraagden die op enig moment een vuurwapen had of bij zich droeg

Een minderheid van de ondervraagde jongeren die 2 keer meededen (19,2 procent), bezat of droeg wel een mes of ander wapen op enig moment tijdens de voorafgaande periode van in totaal 8 maanden. Dat betekent niet dat ze dat voortdurend deden, veel jongeren waren alleen op enig moment in een van de twee onderzochte periodes betrokken bij wapens. Uit gegevens van de eerste onderzoeksronde bleek dat het meestal ging om steekwapens. In de 4 maanden daarvoor had 7,4 procent een steekwapen in bezit of bij zich gehad, vaak zakmessen of messen van thuis. Er waren daarnaast ook jongeren met slagwapens (4,0 procent) en er was een klein deel van de ondervraagden die op enig moment een vuurwapen had of bij zich droeg (2,3 procent). 

Bezitten, dragen en gebruiken

In het onderzoek werd onderscheid gemaakt tussen 3 groepen jongeren met wapens (zie figuur 1). Er was een kleine groep van jongeren die wel een of meer wapens bezit, maar dat nooit meenam naar school of op straat (2,4 procent). Een grotere groep jongeren (11,3 procent) heeft in de vragenlijst aangegeven op enig moment een wapen te hebben gedragen in de onderzoeksperiode, zonder dit daadwerkelijk te hebben gebruikt. Deze jongeren hebben niet altijd dat wapen daadwerkelijk in bezit: soms krijgen ze of lenen ze dat van anderen of nemen ze het van huis met zich mee. Een kleinere groep jongeren (5,5 procent) droeg of bezat niet alleen wapens, maar heeft dit ook een of meer keer gebruikt om te verdedigen, te bedreigen of iemand te verwonden. 

Figuur 1> prevalentie wapens onder Rotterdamse jongeren in periode van 8 maanden

Motieven voor wapens

Als motief voor het hebben of dragen van wapens werden vooral dingen genoemd die te maken hadden met veiligheid (zie figuur 2). De meest genoemde redenen waren dat jongeren zich willen kunnen verdedigen, zich onveilig voelen of het gevoel hebben te worden bedreigd. Verder noemde een substantieel deel van de jongeren (vooral jongens) ook motieven die te maken hebben met de intrinsieke waarde van wapens: zij vinden wapens leuk en interessant of bezitten het voor een verzameling. De meer expressieve redenen (stoer doen, opscheppen) en instrumentele redenen (voor het uitvoeren van misdrijven) die eerder in de literatuur zijn genoemd, werden door de jongeren uit dit onderzoek maar weinig genoemd. Deze motieven komen relatief meer voor bij de categorie jongeren die een wapen ook daadwerkelijk hebben gebruikt.

Jongeren met wapens waren in het verleden vaker bedreigd of daadwerkelijk verwond door anderen

Uit de groepsgesprekken kwamen 2 categorieën jongeren met onveiligheidsgevoelens naar voren. Er waren jongeren die zich in het algemeen niet veilig voelen op bepaalde plekken in de stad of hun eigen woonomgeving, en daarom wel eens denken aan het meenemen van wapens. Daarnaast zijn er ook jongeren die concreet worden bedreigd door anderen of in een conflict zijn verzeild. Deze jongeren zien een meer directe aanleiding om wapens bij zich te hebben om zich te kunnen verdedigen.

Figuur 2> frequentie van verschillende motieven om wapens te bezitten of te dragen

Rol van slachtofferschap

Er bleek een sterke relatie te bestaan tussen betrokkenheid bij wapens en slachtofferschap van agressie of geweld. Jongeren met wapens waren in het verleden vaker bedreigd of daadwerkelijk verwond door anderen. Nog sterker bleek het verband tussen recent slachtofferschap en individuele veranderingen met betrekking tot wapens tijdens de onderzoeksperiode (weergegeven in figuur 3). In de hele steekproef was er bij 9,6 procent in de tweede onderzoeksronde sprake van recent slachtofferschap, maar bij jongeren met wapens was dit veel vaker het geval. Bij ruim een kwart van de jongeren (28,6 procent) die wapens zijn gaan bezitten tijdens de tweede meting was er sprake van een recente bedreiging of daadwerkelijk ervaren geweld in de voorgaande 4 maanden. Bij de jongeren die een mes of ander wapen zijn gaan dragen of gebruiken was er zelfs bij meer dan de helft sprake van recent slachtofferschap (respectievelijk 53,8 procent en 66,7 procent). Deze bevindingen suggereren dat het direct ervaren van onveiligheid een belangrijke directe oorzaak is voor betrokkenheid bij wapens onder jongeren.

Figuur 3> Recent slachtofferschap van geweld of bedreiging en beginnen met wapens

Rol van sociale media en straatcultuur

Over het algemeen waren er geen grote verschillen in de online activiteiten tussen jongeren zonder en met wapens. Het viel wel op dat jongeren die wapens hebben gebruikt, vaker video’s en posts met wapens zien op internet. Sociale media blijken vooral een rol te spelen bij het ontstaan en escaleren van conflicten die leiden tot wapengeweld. In een substantieel deel van de bestudeerde politieregistraties van steekincidenten onder jongeren in Rotterdam bleek dat de onderliggende conflicten waren begonnen of geëscaleerd op sociale media als Snapchat of Telegram.

Drillrap bleek maar zelden een directe aanleiding voor steekincidenten onder jongeren in Rotterdam

Jongeren die wapens dragen en jongeren die ook daadwerkelijk gebruikmaken van een mes of ander wapen waren het vaker eens met stellingen die passen bij ‘straatwaarden’, zoals autonomie, lef en loyaliteit. Ze gaven ook vaker aan de ‘code of the street’ te hanteren, waarbij je krachtig en agressief moet reageren op beledigingen en statusbedreigingen. Drillrap bleek echter maar zelden een directe aanleiding voor steekincidenten onder jongeren in Rotterdam, wat een bevestiging is van een eerder onderzoek over dit onderwerp.

Thuissituatie, school en vriendengroep

Over het algemeen bleken de jongeren die alleen een wapen bezitten, weinig af te wijken van de jongeren zonder wapens. Ze lijken alleen iets meer vrijgevochten dan gemiddeld en voelen zich wat minder gebonden aan regels, ouders en school. Jongeren die een wapen hebben gedragen tijdens de onderzoeksperiode wijken meer af van de gemiddelde jongere. Zij zijn gemiddeld vaker impulsief dan jongeren zonder wapens, hebben een grotere vriendengroep op straat en op social media, en zien en horen ook vaker over wapens bij hun vrienden. Al met al lijkt dit een categorie die relatief meer is gericht op vrienden en het leven buiten school dan jongeren zonder wapens.

De groep jongeren die wapens hebben gebruikt zijn het meest afwijkend van de gemiddelde jongere

De groep jongeren die wapens hebben gebruikt zijn het meest afwijkend van de gemiddelde jongere. Zij ervaren meer financiële achterstand thuis en lijken ook vaker een problematische opvoedingssituatie te hebben. Ze zijn nog meer gericht op de wereld buiten school, zien meer wapens online, horen vaker bij een problematische jeugdgroep en sommigen gebruiken naast alcohol ook lachgas of andere drugs. Daarnaast hebben ze een sterkere acceptatie van wapens en geweld, en staan ze vijandiger tegenover de politie. Al met al lijkt dit een categorie waar veel mee aan de hand is, zowel bij de jongeren zelf als in hun thuissituatie en omgeving. 

Gevolgen voor beleid en praktijk

De resultaten van het onderzoek zijn van belang voor de aanpak van messencriminaliteit en wapens onder jongeren. Een algemene aanbeveling is om het beleid meer te richten op de meest problematische groep van jongeren die wapens ook echt gebruikt. Bij veel van hen lijkt sprake te zijn van een complexe achterliggende problematiek die niet makkelijk op te lossen is. Hierbij zou gezocht kunnen worden naar in Nederland toepasbare varianten van intensieve programma’s die in het buitenland hun nut hebben bewezen bij het tegengaan van wapengeweld onder jongeren. Maar ook langetermijnbeleid is van belang om deze risicogroep jongeren te bereiken en hun problemen aan te kunnen pakken, bijvoorbeeld via het tegengaan van armoede en het versterken van jongerenwerk en jeugdhulp. Verder lijkt het nuttig om in te zetten op gevoelens van onveiligheid en ervaringen van slachtofferschap bij een deel van de jongeren. Zij zouden in hun omgeving meer laagdrempelige mogelijkheden moeten hebben om hun zorgen over bedreigingen en conflicten kwijt te kunnen. Zo kan worden voorkomen dat zij wapens gaan dragen om zich te kunnen verdedigen. Een aanpak met vooral voorlichting over wapens die is gericht op alle jongeren lijkt op dit moment minder zinvol. Het benadrukken van de gevaren van wapens op straat kan zelfs averechts werken als daardoor gevoelens van onveiligheid worden versterkt. <<

Frank Weerman is bijzonder hoogleraar Jeugdcriminologie bij de sectie Criminologie van de Erasmus Universiteit Rotterdam en senior onderzoeker bij het NSCR. 
Robby Roks is universitair hoofddocent bij de sectie Criminologie van de Erasmus Universiteit. Jeroen van den Broek is als buitenpromovendus verbonden aan de sectie Criminologie van de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Jip Willink was ten tijde van het onderzoek tutor en onderzoeker bij de sectie Criminologie van de Erasmus Universiteit Rotterdam en is nu recherchekundige in opleiding bij de politie.
Dit artikel is gebaseerd op het rapport ‘Het is een probleem, maar niet voor mij: Een onderzoek naar de achtergronden van wapens en wapengeweld onder jongeren in Rotterdam’. Er is ook een factsheet beschikbaar met een overzicht van de kernbevindingen van het onderzoek
.
De auteurs zijn beschikbaar voor vragen en discussies via een e-mail aan: weerman@law.eur.nl.