Voor een adequate aanpak van de jeugdcriminaliteit is het relevant periodiek ontwikkelingen op basis van meerdere bronnen te beschrijven. Dit gebeurt in de MJC (zie kader). Het algemene beeld is dat de jeugdcriminaliteit in de jaren 2015-2020 lager ligt dan in de periode ervoor (figuur 1).

Monitor Jeugdcriminaliteit (MJC)
In de MJC 2020 zijn de ontwikkelingen in de jeugdcriminaliteit voor 2000 tot 2021 beschreven met specifieke aandacht voor de 5 meest recente jaren. De MJC is gebaseerd op zelfgerapporteerde jeugdcriminaliteit onder een representatieve onderzoeksgroep jeugdigen, politie- en justitieregistraties alsook vonnissen. Selectiviteit door een enkele bron wordt hiermee zoveel als mogelijk voorkomen. De centrale vraag is ‘hoe heeft de jeugdcriminaliteit in Nederland zich ontwikkeld in de periode 2000 tot 2020/2021 en in het bijzonder de jaren 2015 tot 2020?’ Jeugdigen zijn jongeren van 12 tot 23 jaar. Voor meer informatie zie Van der Laan, Beerthuizen en Boot (2021).

De daling uit eerdere jaren met name onder de minderjarigen lijkt vanaf 2018 te stagneren. Onder minderjarigen is het percentage zelfgerapporteerde daders in de meting van 2020 gelijk aan dat van 2015. Het aandeel verdachten neemt in 2019 wel iets toe, maar in 2020 weer af. De daling in het aandeel strafrechtelijke daders onder minderjarigen zet door. 

Onder jongvolwassenen ligt het aandeel zelfgerapporteerde daders in 2020 lager dan in 2015

Onder jongvolwassenen ligt het aandeel zelfgerapporteerde daders in 2020 lager dan in 2015. Het aandeel verdachten neemt in 2019 toe, maar af in 2020. Het aandeel strafrechtelijke daders laat tot 2020 jaarlijks een afname zien. Het jaar 2020 is door de COVID-19-maatregelen niet representatief voor de langetermijnontwikkelingen. Daarom is het te vroeg om te zeggen of de daling continueert, stagneert of omslaat in een toename.

Figuur 1> Ontwikkelingen jeugdcriminaliteit in de periode 2000-2020*

* Voor geregistreerde verdachten (Basisvoorziening Handhaving, BVH) en strafrechtelijk daders (Onderzoeks- en Beleidsdatabase Justitiële Documentatie, OBJD) voorlopige cijfers; zelfgerapporteerd daderschap (Monitor Zelfgerapporteerde Jeugdcriminaliteit, MZJ) in 2020 alleen eerste kwartaal dataverzameling.
Bron: MZJ (2005/2010/2015/2020; inclusief 95% betrouwbaarheidsinterval), BVH (2005 tot 2021), OBJD (2000 tot 2020).

Lichte vormen van jeugdcriminaliteit 

Mogelijk stagnerende daling van lichtere vormen van jeugdcriminaliteit. In de meest recente jaren lijkt de daling van enkele lichtere vormen van jeugdcriminaliteit die buiten het strafrecht blijven, te stagneren. Het betreft zelfgerapporteerd daderschap en verdachten van vooral lichte vermogensfeiten zoals diefstal (winkeldiefstal, diefstal van school of werk). Deze ontwikkelingen corresponderen met de stagnerende daling van ander risicogedrag onder minderjarigen in het algemeen, zoals het alcoholgebruik, roken en cannabisgebruik (Rombouts e.a., 2020).

Ernstige geweldscriminaliteit

Lichte toename van ernstige geweldscriminaliteit. Er is een toename in betrokkenheid van jeugdigen bij enkele ernstige geweldsdelicten. Het aandeel mannelijke jeugdige verdachten van (vuur)wapenincidenten neemt toe van 2017 tot 2021. Het betreffen vooral (maar niet alleen) steekincidenten. Ook is in 2019 het aandeel verdachten van drugsdelicten toegenomen, gevolgd door een afname in 2020.

Het aantal strafrechtelijke daders van cybercriminaliteit neemt toe

Deze ontwikkelingen kunnen samenhangen met de toegenomen aandacht voor dergelijke criminaliteit of met veranderingen in de wijze van incidentenregistratie door de politie. Verder neemt vanaf 2017 onder minderjarigen het aantal strafrechtelijke daders van ernstig geweld, zoals vermogensdelicten met geweld en doodslag, iets toe en stabiliseert daderschap van zware mishandeling. Hoewel het absoluut gezien om kleine aantallen gaat, betreft het wel ernstige misdrijven en is het daarmee een zorgelijke ontwikkeling. 

Cybercriminaliteit

Per bron een andere ontwikkeling van cybercriminaliteit. Zelfgerapporteerde cyberdelinquentie door jeugdigen neemt af. De uitzondering is dat zelfgerapporteerde cyberdelinquentie door jongens en minderjarigen van Nederlandse achtergrond in de meting van 2020 niet verschilt van 2015. Ook neemt het aantal strafrechtelijke daders van cybercriminaliteit toe, hoewel dat nog steeds een klein aantal betreft. De zaken van deze daders zijn over het algemeen complexe zaken waarbij steeds meer sprake lijkt te zijn van verwevenheid van cybercriminaliteit met traditionele criminaliteit. Slachtofferschap van cybercriminaliteit onder jongeren, met name hacken, neemt in 2020 toe (t.o.v. 2015). Hoewel er geen aanwijzingen zijn van verplaatsing van traditionele delinquentie naar de cyberwereld, biedt de digitale wereld voor jeugdigen wel een extra gelegenheidsstructuur om betrokken te raken bij criminaliteit (als dader of als slachtoffer).

Afdoeningen

Meer buitenstrafrechtelijke afdoeningen van zaken, complexere zaken bij justitie. In de afdoeningen van (minderjarige) jeugdcriminaliteit wordt enerzijds een beweging gezien richting buitenstrafrechtelijke afhandeling, en anderzijds resteren meer complexe zaken voor justitie. Het merendeel van de strafrechtelijke afdoeningen door OM en ZM (zittende magistratuur/rechters) laten in de periode tot 2020 een daling zien. 

De zaken die resteren voor justitie zijn relatief meer ernstige of complexere zakenu0026nbsp;

Tegelijkertijd stabiliseert het aantal Halt-straffen (een voorwaardelijk politiesepot) en neemt het aantal OM-afdoeningen sterk af. Dit suggereert een toenemend gebruik van de discretionaire bevoegdheid van de officier van justitie om minderjarigen naar Halt te verwijzen sinds de invoering van de Halt-plus afdoening (zie de aanwijzing voor strafzaken voor jeugd en adolescenten). Hierdoor blijft de instroom naar Halt relatief hoog, terwijl het aantal OM-afdoeningen daalt. Dit suggereert dat buitenstrafrechtelijke afdoeningen vaker relevant worden geacht voor delicten gepleegd door minderjarigen. Ook wijst dit erop dat de zaken die resteren voor justitie relatief meer ernstige of complexere zaken zijn. Dit kan zich reflecteren in de lichte toename van het aantal zaken met korte vrijheidsstraffen bij minderjarigen sinds 2016/2017. Eveneens wijst de toenemende verwevenheid van cybercriminaliteit met traditionele criminaliteit in vonnissen van jeugdige cyberdaders op complexere zaken bij de rechter.

Jeugddetentie

Jeugddetentie minder vaak met jeugdreclassering. Ondanks de algemene daling blijft het percentage jeugdigen dat opnieuw met politie in aanraking komt vanwege een strafbaar feit stabiel over de jaren 2015 tot 2020. Dit kan erop wijzen dat de algemene daling in jeugdcriminaliteit vooral laat zien dat het niet zo makkelijk is om te stoppen met een criminele carrière als jeugdigen eenmaal zijn ingestapt. Evenzogoed kan het zijn dat bekenden van politie ‘makkelijker’ in beeld blijven of sneller weer in beeld komen. 

Verder is het percentage minderjarigen dat tijdens de veroordeling van een (on)voorwaardelijke vrijheidsstraf een jeugdreclasseringstraject heeft in 2019 lager dan in 2015. Een dergelijke afname is niet merkbaar voor minderjarigen met een boete of taakstraf. Vanuit een pedagogisch perspectief op het jeugdstrafrecht is dit een zorgelijke ontwikkeling, aangezien juist de zwaarste categorie baat kan hebben bij jeugdreclassering. Wat hier precies aan de hand is en of dit samenhangt met problemen in beschikbare jeugdzorg voor jeugdige daders vanwege de decentralisatie is niet bekend.

Tot slot

Het niveau van de jeugdcriminaliteit anno 2020 ligt lager dan in de jaren voor 2015. Er doen zich in de afgelopen 5 jaren enkele ontwikkelingen voor waardoor een vinger aan de pols nodig blijft, zoals de stabilisering van lichte delicten onder minderjarigen en lichte toename van enkele ernstige geweldsdelicten. <<

André van der Laan en Rik Beerthuizen zijn werkzaam bij het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC), Nathalie Boot werkt bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Dit artikel bevat een weergave van enkele opvallende bevindingen uit het rapport ‘Monitor Jeugdcriminaliteit 2020. Ontwikkelingen in de jeugdcriminaliteit in de eerste twee decennia van deze eeuw’. Uiteraard is dit een beperkte weergave van alle bevindingen. Voor wie meer wil lezen verwijzen we naar het hele rapport.
André van der Laan is bereikbaar voor vragen en discussies via e-mail: a.m.van.der.laan@wodc.nl
.