Leg de handhaving van geldezels in civiele handen
Online fraude komt op grote schaal voor. Vaak worden daarbij geldezels ingezet, veelal jeugdige tussenpersonen die hun rekening ter beschikking stellen om geld van slachtoffers op te zetten. Zij staan het geld dan af aan de oplichters die zo buiten schot blijven. Als we erin slagen om de geldezels uit de criminele keten te halen, dan kan online fraude een flinke slag worden toegebracht. Maar hoe je dat?

Online fraude. Je kan geen dag de krant openslaan zonder er iets over te lezen. We zijn de laatste jaren overvallen door de ongekende schaal waarmee slachtoffers online worden opgelicht. Logischerwijs worden er aan de lopende band landelijk campagnes opgetuigd om Nederlandse burgers weerbaarder te maken tegen online fraude. Alles om te voorkomen dat burgers geld overmaken na een online misleiding. De realiteit is dat criminelen na elke geslaagde campagne nieuwe manieren vinden om mensen online op te lichten.
Die lage pakkans komt door de manier waarop online fraude georganiseerd wordt
Het blijft namelijk bijzonder aantrekkelijk om in deze criminaliteitsvorm actief te zijn. De winsten zijn groot en de pakkans is laag. Die lage pakkans komt door de manier waarop online fraude georganiseerd wordt. De oplichter overtuigt het slachtoffer om geld over te boeken op de rekening van een geldezel. De geldezel is de tussenpersoon. Deze staat het geld af, vaak cash, aan de oplichter. Zo blijft de oplichter buiten beeld. Haal je dus de geldezel uit de organisatie, dan verliest online fraude haar aantrekkingskracht veroorzaakt door hoge winsten en een lage pakkans. De geldezel is de achilleshiel van online fraude.
Onbekend aantal geldezels
Acht procent van de bevolking is in 2022 slachtoffer geworden van online fraude, zo becijfert het CBS. Dat zijn meer dan een miljoen mensen. Het aantal geldezels kennen we niet exact. Voor een goede uitvoering van de online fraudes, moeten in de regel meerdere geldezels ingezet worden. De oplichter doet hiermee aan risicospreiding. Zouden wij uitgaan van een gemiddelde van drie geldezels per fraude, dan duizelt het aantal benodigde geldezels ons. Dit is echter een schatting. Wij kunnen niet op basis van harde cijfers het aantal geldezels vaststellen en moeten de schatting verder doen op basis van praktijkervaring, indicaties vanuit onderzoek en de daarop gebaseerde Geldezel Tool van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (hierna: CCV) .
Geldezels zijn overwegend jongvolwassenen in de leeftijd van 18 tot 27 jaar
De praktijkervaring leert ons dat geldezels overwegend jongvolwassenen zijn in de leeftijd van 18 tot 27 jaar. Ze zijn beïnvloedbaar en veelal niet op de hoogte van het financiële en juridische risico dat zij lopen met het ter beschikking stellen van de bankrekening. De CCV-tool geeft op zijn beurt op gemeentelijk niveau weer hoe deze jongvolwassenen geworven worden als geldezel. Op basis van het aantal jongeren in een gemeente kan een schatting worden gemaakt. Zo heeft de gemeente Rijswijk bijvoorbeeld 5.453 jongeren in de leeftijd van 15 tot 25 jaar. Volgens de tool zullen 3.108 van deze jongeren een advertentie op social media tegenkomen, worden 458 jongeren benaderd door een ronselaar en zullen uiteindelijk 44 jongeren daadwerkelijk geldezel worden. Zo ontstaat er per gemeente een beeld van het aantal geldezels.
Huidige vorm repressie maakt blijvend kwetsbaar
We weten nog meer over geldezels. Wij weten dat de huidige vorm van repressie ze blijvend kwetsbaar maakt en verdere afglijding in de criminaliteit kan bevorderen. Dit vooruitzicht helpt echter niet om jongvolwassenen ervan te weerhouden om geldezel te worden. Slachtofferhulp Nederland somt de gevolgen voor een geldezel op:
- De bank kan je rekening sluiten en je in het externe waarschuwingsregister plaatsen. Dit kan tot gevolg hebben dat je maximaal 8 jaar geen reguliere rekening kan openen of een lening af kan sluiten. Wel heb je recht op een basisbetaalrekening.
- Je bank schakelt de politie in voor een strafrechtelijk onderzoek.
- Je moet mee naar het politiebureau.
- Je krijgt als verdachte een (pro Deo)advocaat.
- Je krijgt waarschijnlijk een strafblad.
- Je moet de schade misschien vergoeden.
Gedachte achter deze maatregelen is dat een persoon zich zo geen tweede keer als geldezel zal kunnen laten inzetten. De geldezel is daarmee een wegwerpvoorwerp en blijft met een verminderd toekomstperspectief achter. Online fraude blijft echter doorgaan. Het lijkt alsof van de maatregelen onvoldoende generieke preventie uitgaat. De criminele groep ondernemers in online fraude bewijst dat de huidige repressieve maatregelen het succesvol rekruteren van nieuwe geldezels niet tegenhouden.
Lees ook: Sociale media als hulpmiddel in de strijd tegen cybercriminaliteit
Opschalen van maatregelen tegen online fraude en geldezels
Hoe zorg je er dan wel voor dat de boodschap overkomt dat je niet als geldezel moet willen meewerken aan online fraude? Er wordt van nature altijd gekeken naar het strafrecht voor het antwoord, terwijl dit een ultimum remedium is. De capaciteit in de strafrechtketen is beperkt. Hoe kan je een continue instroom van jongvolwassenen in de rol van geldezel stoppen vanuit een keten die al zwaar overbelast is?
Het alternatief is de inzet van de capaciteit die in de incassobranche beschikbaar is
De oplossing moet in een andere hoek gevonden worden. Het alternatief is de inzet van de capaciteit die in de incassobranche beschikbaar is. Elk slachtoffer van online fraude wil zijn geld terug en de incassobranche is gespecialiseerd in geld terugeisen. Wanneer elk slachtoffer zijn of haar geld terugeist, zorgt dit ervoor dat de geldezel gecorrigeerd wordt voor het meewerken aan online fraude. Deze interventie raakt een geldezel veel directer dan de eerder genoemde maatregelen, waardoor generieke preventie versterkt kan worden. Het is een kwestie van zoveel mogelijk slachtoffers in staat stellen om het geld zelf terug te eisen. Dit kan gestimuleerd worden door het structureel beschikbaar maken van twee vormen van voorlichting.
Sla direct alarm bij je bank
De snelste interventie nadat online fraude heeft plaatsgevonden is een recovery van het geld door de bank. De bank haalt het geld terug, het slachtoffer heeft geen financiële schade, de crimineel ziet de inkomstenstroom opdrogen en de geldezel kan niet meewerken aan het witwassen. Slachtoffers hebben vaak direct na het doen van de laatste betaling door dat er iets mis is. Het ontbreekt hen aan een duidelijk handelingsperspectief op dat cruciale moment. Snelheid van handelen is hier van belang. Door burgers te leren om direct contact op te nemen met de bank na te zijn opgelicht, kan waar mogelijk de bank het geld veiligstellen en retourneren. Hoewel dit slechts in zeer beperkte gevallen lukt, blijven deelnemers aan online fraude op deze manier vaker dan nu met lege handen achter.
Na elke aangifte ook een doorverwijzing naar de incassobranche
Ondanks de zeer snelle interventie zal het voor de meeste slachtoffers van online fraude niet lukken om het geld veilig te stellen. Een slachtoffer zal aangifte doen. Hier kan het slachtoffer erop worden gewezen dat de capaciteit binnen de strafrechtketen beperkt is maar dat civiele mogelijkheden ingezet kunnen worden om het geld terug te krijgen, namelijk door de inzet van de gerechtsdeurwaarder. De resultaten van een pilot met de inzet van deurwaarders zijn veelbelovend en overtroffen de verwachtingen. De algemene verwachting was namelijk dat voor geldezels het ‘men kan van een kale kip geen veren plukken’-principe gold. De praktijk leert echter dat binnen een jaar voor de helft van de fraudezaken er een betalingsregeling wordt afgesloten of betaling kan worden afgedwongen via een vonnis van de kantonrechter. Er wordt in deze zaken maandelijks afgelost waardoor na verloop van een aantal jaar de gehele schade aan het slachtoffer is voldaan.
Uitgangspunt van deze interventie is dat je geen geld mag houden als het niet van jou is
Uitgangspunt van deze interventie is dat je geen geld mag houden als het niet van jou is. Dit geld mag je ook niet afstaan aan een derde. Het moeten terugbetalen van het frauduleus overgemaakte geld maakt dat de consequenties van het geldezel zijn direct voelbaar zijn, meer dan de andere maatregelen die al ingezet werden. Met deze boodschap zal generieke preventie meer effect hebben.
Lukt het een geldezel niet om zelfstandig het bedrag terug te betalen, bijvoorbeeld vanwege problematische schulden, dan kan schuldhulpverlening een rol spelen. Ook bewindvoering is een optie. Zo gaat de civiele correctie over in hulpverlening met daarin wel de boodschap dat het geld moet worden terugbetaald.
Opschalen bestaande preventieve maatregelen en vernieuwen
Het tweede gedeelte van een effectieve strategie om de geldezel uit de criminele keten te krijgen ligt in preventie. Op drie punten is actie nodig.
Opschalen en verbreden van financiële educatie
We komen er niet met hier en daar een gastles. De reden dat mensen zich lenen voor een rol als geldezel is dat de kennis van een wetsartikel zoals bij de onverschuldigde betaling niet tussen de oren zit bij jongeren. Als je weet dat elk slachtoffer bij jou het volledige bedrag kan opeisen, heb je een goede reden om niet je bankrekening uit te lenen. Dat moet basiskennis worden.
Adolescentenrekening
In de benadering van jongvolwassenen kan daarnaast de civiele wereld nog iets leren van het strafrecht. Waar in de omgang tussen burgers slechts onderscheid wordt gemaakt tussen kind (onder de 18) en volwassene (18 jaar en ouder) doet het strafrecht meer recht aan de fase van adolescentie. Het is bekend dat een persoon in de leeftijd van 18 tot 23 minder de gevolgen overziet van zijn acties (zie H.J.M. Spanjaard e.a., 2020). Dat is de reden waarom in het strafrecht het jeugdstrafrecht kan worden toegepast. Feitelijk deel je hierdoor de wereld in drie categorieën in, namelijk kind, adolescent en volwassenen. Elk met een eigen verantwoordelijkheid. Deze zienswijze verdient navolging in de civiele wereld. Waar we nu bankrekeningen hebben voor kinderen en volwassenen, missen we die in de categorie van adolescent. Minder beperkingen dan bij een kind, maar meer beperkingen dan bij een volwassen persoon. Minder toezicht dan bij een kind, maar meer toezicht dan bij een volwassene. Meer aansprakelijkheid dan bij een kind, maar minder dan bij een volwassene.
Publiek meldpunt
Ten slotte moeten we onze rug niet afkeren van jongvolwassenen die zich hebben geleend voor een rol als geldezel. Momenteel isoleren we deze groep door ze enkel te zien als verdachten van witwassen en daarmee geven we hen de stempel crimineel. Een stempel waar men moeilijk vanaf kan komen. Waar moet je momenteel terecht als je eenmaal in zo’n situatie terecht bent gekomen en je eruit wil komen? (Zie bijvoorbeeld uitspraken van de Rechtbank Gelderland en de Rechtbank Rotterdam.) Als we jongeren geen uitweg bieden, dan blijven ze een dankbaar slachtoffer voor criminelen, glijden ze mogelijk nog verder af. Dit terwijl de werkelijke oplichter buiten schot kan blijven. <<
Rick van der Rest heeft Eerste Hulp Bij Online Fraude als dienstverlening bedacht en opgezet voor deurwaarderskantoor LAVG. Hij staat elke dag slachtoffers en mensen ingezet als geldezel te woord. Er hebben zich sinds 2021 900 slachtoffers gemeld voor deze dienst. De informatie in dit artikel komt voort uit de ervaring met deze casussen.
Yolanda van Setten is voormalig (cyber)officier van justitie en heeft vele personen ingezet als geldezel in haar zaken voorbij zien komen. Zij is eigenaar van adviesbureau Cum Sensu en richt zich momenteel met name op interventies op het gebied van jeugd en cybercrime. Naast juridisch advies geeft zij les en voorlichting over cybercrime en digitale opsporing.
De auteurs zijn bereikbaar voor vragen en discussie via e-mail: r.vanderrest@lavg.nl en yvsetten@cumsensu.com.
Door het CCV wordt momenteel een leidraad getoetst m.b.t. de aanpak van geldezels bij drie pilotgemeenten. De projectleider hiervan is Siènne Stoker (e-mail: sienne.stoker@hetccv.nl). Dit project maakt onderdeel uit van de City Deal Lokale weerbaarheid cybercrime, de doelgroep jeugd. In de rol van algemeen projectleider ‘Jeugd en Cyber’ is Yolanda van Setten hierbij betrokken.






Laat een reactie achter