Eind februari, weken voordat de lockdown vanwege het coronavirus in Nederland inging, was René Torenvlied in Zuid-Korea om te spreken over de ontwikkeling van bestuurskundeopleidingen van de toekomst. Hij is onder meer opleidingsdirecteur van de bestuurskundeopleidingen van de Universiteit van Twente. Tijdens zijn verblijf, was er een uitbraak van het coronavirus in Seoul, in het noordoosten van het land.

René Torenvlied
René Torenvlied is hoogleraar Bestuurskunde aan de Universiteit Twente. Hij doet onderzoek naar samenwerking in het openbaar bestuur en de effecten van netwerkgedrag van managers op de prestaties van (semi)publieke organisaties, bijvoorbeeld in de domeinen veiligheid, gezondheidszorg en onderwijs. In 2015 gaf hij leiding aan de evaluatie nationale crisisbeheersingsorganisatie vlucht MH17, in opdracht van de minister van Veiligheid en Justitie. Net zoals de huidige coronacrisis, was de crisis na het neerschieten van vlucht MH17 een domeinoverstijgende crisis. Een belangrijke conclusie van de evaluatie was dat, bij aanvang van de crisis, er te weinig samenwerking plaatsvond tussen de verschillende domeinen. Een overlegstructuur van operationele staf uit alle verschillende domeinen, droeg sterk bij aan het succes van de crisisbeheersing.

Vanaf het prille begin was de Koreaanse aanpak gedisciplineerd. Bij betreding van elk universiteitsgebouw werd de temperatuur van Torenvlied gemeten, overal stonden dispensers om de handen te reinigen, de liften werden met regelmaat schoongemaakt, mensen hielden afstand en velen bleven uit eigen beweging binnenshuis. In die fase werd er in Korea al volop getest. Een website gaf in stoplichtkleuren aan of er recent een besmette persoon op een bepaalde locatie was geweest. Daarvoor werden publiekelijk beschikbare gegevens gebruikt. De gangen van alle positief geteste Koreanen werden nagegaan.

‘Ik vond het onthutsend hoe weinig maatregelen de Nederlandse overheid op dat moment nam’

De KLM-stewardessen droegen uit eigen beweging mondkapjes, net zoals de meeste passagiers. Maar bij het verlaten van het vliegtuig in Nederland, deed iedereen ze direct weer af. Volgens de regels van het RIVM, hoefde Torenvlied niet in quarantaine. Hij was niet verkouden, dus met de nodige voorzichtigheid kon hij weer naar het werk. “Ik vond het onthutsend hoe weinig maatregelen de Nederlandse overheid op dat moment nam”, kijkt Torenvlied terug op zijn thuiskomst vanuit Zuid-Korea. “Pandemieën verspreiden zich razendsnel over de wereld. Dat het vroeg of laat Europa zou bereiken, was wel duidelijk.”

Hoe komt het dat Nederland zo slecht was voorbereid op deze pandemie?
“Nederland en de rest van Europa hebben recentelijk nooit een pandemie van deze omvang gehad. Aziatische landen hebben SARS meegemaakt. Deskundigen waarschuwden naar aanleiding van SARS al dat een volgende pandemie te verwachten was. In Nederland is er wel een draaiboek voor pandemieën, maar met het uitbreken van het virus hadden we veel te weinig mondkapjes, beschermende kleding en testfaciliteiten.

‘Mensen zijn gericht op de korte termijn en vergeten de lessen weer redelijk snel’

We hebben de Q-koorts meegemaakt, maar dat concentreerde zich vooral in Brabant. Mensen zijn gericht op de korte termijn en vergeten de lessen weer redelijk snel. Kijk maar naar de financiële crisis. Nu, jaren verder, zijn de rommelhypotheken terug, de huizenprijzen zijn weer in een bubbel terechtgekomen door een rente die kunstmatig wordt laag gehouden. We hebben helemaal niets geleerd van die financieel-economische crisis.”

Hoe beoordeelt u het optreden van onze overheid?
“De crisisbeheersing is vooral door schaarste gedreven, met een gebrek aan middelen en testen om mensen te beschermen. Hoe beheers je een crisis als er overal tekort aan is? Dan zeg je: ‘Mondkapjes zijn niet nodig.’ Daar is ook wetenschappelijk bewijs voor. Omdat de strategie van testen, testen, isoleren en testen niet mogelijk was, zei de minister-president op de eerste grote persconferentie te kiezen voor groepsimmuniteit. In reactie op de keuze om het virus te laten uitrazen, werd in het buitenland hier en daar wel een wenkbrauw opgetrokken. Maar ook andere landen hadden te weinig middelen. Uiteindelijk werd toch, net op tijd, gekozen voor een lockdown.”

Het RIVM liep voorop in de bestrijding van de coronacrisis. Hoe kijkt u daar tegenaan?
“Daar ben ik een beetje dubbel over. Een van de lessen die we trokken uit het onderzoek naar de MH17, is dat je experts nodig hebt in je crisisorganisatie die weten wat je moet doen. Speelt de coronacrisis alleen maar op gebied van publieke gezondheid, dan moet het RIVM het voortouw nemen.”

‘Het publieke en economische terrein zijn ook diep getroffen’

“Maar dit is een domeinoverstijgende crisis, want de gevolgen van de lockdown en de verspreiding van het virus, zijn gedragsmatig bepaald. Deze crisis heeft door de lockdown invloed op het welzijn van mensen, op de cultuur, de sociale cohesie van de samenleving. Het publieke en economische terrein zijn ook diep getroffen. In dat geval moet je aan multidisciplinaire of interdisciplinaire crisisbeheersing doen. Dat was al vanaf het eerste moment duidelijk.”

Zijn daar protocollen voor?
“Nu komen we op iets wat ik als bestuurskundige heel interessant vind. Er is een paradox. Je spreekt van een crisis als je niet meer op een normale, gebruikelijke manier je procedures kunt inrichten en besluiten kunt nemen. En toch zijn daar protocollen voor. Het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming structureert de crisisbesluitvorming. Iedere crisis is anders, het handboek valt te vertalen naar verschillende scenario’s. Het stimuleert autonomie en zorgt ervoor dat er, daarnaast, toch een coördinerende regie blijft. Daarbij horen allerlei commissiestructuren. Ik ga nu kort in op bestuurskunde om wat helder te maken.” Torenvlied pakt er de crisisstructuur van COVID-19 bij.

“Dit is de structuur van een interdepartementaal afstemmingsoverleg in de crisisorganisatie. In het bovenste blok rechts, de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb), komen de ministers bij elkaar. Het Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing (ICCB) dat daaronder hangt, bereidt besluiten voor aan de ministers in het MCCb. Links van de rechterkolom, loopt er echter een parallel proces binnen het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Met een Outbreak Management Team (OMT) en daarboven een bestuurlijke afstemming, waarin bijvoorbeeld de GGD’s en meneer Van Dissel vanuit het OMT zitten. Zij leggen verantwoording af aan de minister van VWS, die uiteindelijk besluiten neemt, mede ook vanuit de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing.”

‘De NCTV is niet zo zichtbaar geweest in de coronacrisis’

“Het OMT duwt het perspectief van de publieke gezondheid omhoog in de richting van de minister van VWS. Op de eerdere persconferenties zagen we premier Rutte, als voorzitter van het MCCb, naast Jaap van Dissel, hoofd van het Centrum Infectieziektenbestrijding van het RIVM. Pardon? Tijdens het proces rondom de MH17 vervulde de toenmalig Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), tevens voorzitter van het ICCb, de spilfunctie. Hoog in de structuur. Maar de NCTV is niet zo zichtbaar geweest in de coronacrisis. Wel de heer Van Dissel vanuit het OMT. Ik begrijp best dat het virus onder controle krijgen de eerste prioriteit heeft. Maar, aan de buitenkant lijkt het alsof de crisis meer wordt aangepakt vanuit de interne crisisstructuur van VWS dan vanuit de bredere nationale crisisbeheersingsorganisatie.”  

Wat wilt u meegeven voor een volgende stap van de samenleving weer in beweging te krijgen?   
“De centrale overheid heeft de lockdown opgelegd, decentraal moeten we daar weer uitkomen. We moeten mensen die nu in een noodsituatie zitten acuut helpen om erdoorheen te komen. Veerkracht versterken vereist improviseren. Dat is een omslag in denken, van beperking naar verruiming. Gemeenten zitten in handhavingsbubbels; veiligheidsregio’s schrijven de ene na de andere noodverordening uit. Straks moeten de gemeenten, zonder dat ze nog geld hebben, hun inwoners helpen om zelfredzaam te worden.”

‘Investeer in de kracht van mensen, ook al is je portemonnee leeg’

“Heb vertrouwen in het oplossingsvermogen op lokaal niveau. Binnen sectoren en binnen gemeenten. Ondernemers zijn creatief, dus laat daar voorbeelden van naar voren komen. Leer van successen. De burgemeesters in de veiligheidsregio’s moeten overgaan van hun handhavende rol naar een faciliterende. Door te verbinden, niet zozeer met geld. Burgers moeten van een situatie van enorme afhankelijkheid naar zelfredzaamheid. Zorg voor zicht op de nieuwe arbeidsmarkt. Dat ZZP’ers hun activiteiten weer durven oppakken, dat ondernemers weer gaan investeren, dat werkgevers en werknemers weer met vertrouwen verder kunnen en dat werklozen zich snel kunnen omscholen. Gemeenten kunnen barrières wegnemen, bijvoorbeeld door ingewikkelde procedures te versoepelen. De Wetenschappelijke Board van de gemeente Enschede, waarvan ik voorzitter ben, heeft vanuit dat perspectief een reflectie aangeboden over de koers van de stad na de coronacrisis.”

“Er valt veel te leren van succesvolle ervaringen op lokaal niveau. Bijvoorbeeld van ondernemers die een ondernemersrisico nemen door hun zaak juist uit te breiden. Laat er niet te veel bureaucratie op los. Investeer in de kracht van mensen, ook al is je portemonnee leeg. Als onze nationale overheid een begrotingstekort mag hebben, waarom moeten gemeenten hun begroting dan nu plots helemaal sluitend krijgen?” <<