‘Laten we ons zorgen maken om andermans genocide’
Kijk niet weg als er ergens op de wereld iets ernstigs gebeurt. Rusland ontkent z’n agressie, terwijl het wandaden pleegt. Die ontkenning rekruteert mensen voor zaken als antisemitisme en extreemrechts gedachtegoed. “Wat we nu zien gebeuren, is een verslechtering van de wereldwijde normen.”

Kunnen we wat er nu gaande is in Oekraïne genocide noemen of niet? Deze vraag wordt de laatste tijd opgeworpen in diverse nieuws- en praatprogramma’s. Een antwoord valt daar niet zo 1, 2, 3 op te geven, geeft Uğur Ümit Üngör aan, hij is bijzonder hoogleraar Holocaust en Genocidestudies aan de Universiteit van Amsterdam en senior onderzoeker bij het NIOD.
‘Ontkenning is een universeel fenomeen dat voorkomt in de nasleep van genocide’
De Russische propagandamachine spreekt van een ‘korte, speciale militaire operatie gericht op het redden van het Oekraïense broedervolk’. De gemiddelde Rus heeft geen idee van de Russische agressie in Oekraïne. “Het ontkennen van volkerenmoord kun je alleen begrijpen door te vergelijken”, aldus Üngör. “Elke genocide heeft haar eigen vorm en dynamiek.”
Uğur Ümit Üngör is specialist op het gebied van vergelijkende genocidestudies. Zijn belangstelling gaat vooral uit naar de geschiedenis en de sociologische achtergronden van genocide en grootschalig geweld in het hedendaagse Midden-Oosten.
Guatemala in de jaren ’80, Joegoslavië en Srebrenica in de jaren ’90, Darfur en Soedan in de beginjaren 2000 of de aanval in Myanmar op de Rohingya-bevolking 5 jaar geleden. Wat is de toedracht van volkerenmoord, hoe verloopt het proces van vernietiging, hoe eindigt het en wat is de nasleep ervan? “Ontkenning is een universeel fenomeen dat voorkomt in de nasleep van genocide”, zegt Üngör. Maar er zijn veel onderlinge verschillen.
Sommige genociden krijgen meer internationale erkenning. De Holocaust bijvoorbeeld, wordt nergens ter wereld officieel ontkend. Andere genociden worden niet ontkend door radicale figuren als rechts-extremisten of neonazi’s, maar door staten. Het bekendste voorbeeld daarvan is de ontkenning van de Armeense genocide door Turkije. Üngör: “De reden dat we daar maar weinig van weten, is omdat Turkije de genocide al decennialang ontkent en de archieven niet voor iedereen openstelt.”
Strategisch belangrijk
Er zit ook een internationale dimensie aan de ontkenning van volkerenmoord. Üngör haalt nogmaals het voorbeeld van zijn geboorteland aan: “In het verleden was Turkije een belangrijke NAVO-partner, ten tijde van de Koude Oorlog stond het land aan de kant van het Westen en er bestaan nog steeds sterke politieke banden. Daarom wordt de Armeense genocide niet aangeroerd tijdens politieke bijeenkomsten en internationale conferenties tussen Turkije en het Westen.”
‘De plegers van die genocide waren bondgenoten in de tijd van Mitterrand’
Kortom, de bittere werkelijkheid is dat het niet zozeer gaat om het naar boven krijgen van de waarheid, maar het draait om de vraag: hoe strategisch belangrijk ben je als land? Üngör: “De tegenstander erkent genocide, zoals de NAVO-leden over het optreden van de Russen in de Oekraïne, maar het wordt niet erkend door de bondgenoten. Denk maar terug aan Rwanda, waar in 1994 binnen 3 maanden 800.000 Tutsi’s werden vermoord. De plegers van die genocide waren bondgenoten in de tijd van Mitterrand. Immers, Frankrijk had belangen in Afrika en bevorderde de Franstaligheid op dat continent. De Rwandezen spreken Frans.”
Holocaustontkenning
Gedurende de Tweede Wereldoorlog pleegde nazi-Duitsland grootschalige en systematische genocide op Joden en andere bevolkingsgroepen, die later Holocaust werd genoemd. Grote delen van de administratie die hiervan werd bijgehouden, zijn in 1945 vernietigd. Hierdoor konden deze misdaden worden ontkend of gebagatelliseerd. Er worden vraagtekens geplaatst bij het aantal doden, de intenties van het naziregime en de wijze waarop de slachtoffers stierven.
In diverse EU-lidstaten is het ontkennen van de Holocaust opgenomen in het wetboek van strafrecht. Het Europees Parlement vergeleek deze wetgeving van 17 lidstaten. Nederland heeft geen speciale wetgeving voor het ontkennen of goedpraten van de Holocaust. Het valt onder groepsbelediging of discriminatie, Holocaustontkenning geldt bij ons als een vorm van antisemitisme. Eind januari van dit jaar nam de VN een resolutie aan tegen Holocaustontkenning. Deze biedt handvatten om Holocaustontkenning beter aan te pakken.
Wie ontkennen genociden en waarom? Als het gaat om de goed gedocumenteerde Holocaust, dan zijn er niet veel mensen die er daadwerkelijk aan twijfelen dat er gruweldaden en massamoord hebben plaatsgevonden. Üngör: “Kijk naar mensen als oud-NSB’er Meinoud Rost van Tonningen, neonazi’s of de figuren rondom Forum voor Democratie, onder wie een substantieel deel een universitaire studie achter de rug heeft. Daarom kan ik niet anders dan concluderen dat ze kwaadwillend zijn met hun antisemitische hate speech. Allerlei stereotypen doen de ronde, bijvoorbeeld het idee dat de Joden de Holocaust hebben verzonnen als mythe om zich zielig voor te doen.”
Ergens in het midden
De impact van ontkennen van volkerenmoord is groot, in de eerste plaats voor slachtoffers en nabestaanden. De Joodse overlevenden van het naziregime waren erg overstuur over de uitspraken van FvD-voorman Baudet, waarin hij de coronamaatregelen vergeleek met de Holocaust. Immers, deze mensen zien de nazi-ideologie opnieuw aanhang krijgen.
‘Toen het in Aleppo voorkwam, hebben we niet genoeg gedaan’
Maar ook in de bredere samenleving heeft ontkennen van genocide grote gevolgen. “In twijfel trekken van waarheden doet het goed in een tijdperk van fake news en post truth”, merkt Üngör op. “Mensen gaan denken dat de waarheid wel ergens in het midden zal liggen.”
Kwalijke zaak
Het idee dat we niks kunnen weten is nog erger dan ontkenning vindt Üngör, want wat hebben we aan wetenschap, boeken en onderzoeksmethoden als dit soort zaken er niet meer toe doen? Tieners lezen online over de Holocaustontkenning en gaan erin geloven. Dat rekruteert mensen voor antisemitisme en extreemrechts gedachtegoed. Üngör: “Het idee dat de waarheid niet alleen niet bestaat, maar dat het zelfs niet kan worden benaderd, vind ik nog veel kwalijker.”
Dezelfde Poetin
Wat is de verantwoordelijkheid van de rest van de wereld als de mensenrechten zo ernstig worden geschonden als nu in de Oekraïne gebeurt? Üngör haalt Nobelprijswinnaar Elie Wiesel aan, die Auschwitz overleefde: “Op het moment dat zoiets ernstigs ergens ter wereld gebeurt, dan moet dat het centrum zijn van de aandacht van de hele wereld.” Niet alleen vanuit een universeel humanitarisme, we zijn immers allemaal mensen, maar ook vanwege de normering. Want: “Wanneer Rusland deze normen schendt en ermee wegkomt, dan ziet een andere dictator met snode plannen dat ook. Wie legt hen een strobreed in de weg?”
‘Wordt hij hier niet gestopt, dan volgt Estland, Letland of Litouwen’
Üngör wijst op de bombardementen in het noorden van Syrië tussen 2015 en 2019. Dat was hetzelfde Rusland, dezelfde Poetin, dezelfde minister van Defensie, dezelfde militairen en dezelfde piloten. Met soortgelijke bombardementen op ziekenhuizen en executies op straat. “Toen het in Aleppo voorkwam, hebben we niet genoeg gedaan, want we zagen het als een ver-van-mijn-bed-show”, blikt Üngör terug. “Maar als je hem daar niet stopt, dan gaat hij hier weer verder. Wordt hij hier niet gestopt, dan volgt Estland, Letland of Litouwen.”
Maak je er druk om, spoort de hoogleraar aan. “Wat we nu zien gebeuren, is een verslechtering van de wereldwijde normen. Hetzelfde geldt voor Holocaustontkenning, want als je dat geen halt toeroept, dan wordt het normaal en gaat het een eigen leven leiden.”
Herdenk elkaars verliezen
Op 4 mei herdenken wij onze oorlogsdoden. In onze veranderende samenleving betekent de Tweede Wereldoorlog niet zo veel voor mensen die zijn geboren in andere delen van de wereld. De herinneringen en emoties worden niet binnen hun families gedragen. Maar misschien willen zij op 4 mei wel andere genociden herdenken. Kijk bijvoorbeeld naar immigratieland Canada, dat veel verder is met het integreren van ervaringen van migranten in de samenleving. In het Canadean Museum for Human Rights is ruimte voor vrijwel alle gemeenschappen die in Canada wonen en die in het verleden te maken hebben gehad met genocide.
Vanuit die gedachte kunnen we dodenherdenking inclusiever maken, oppert Üngör. “Natuurlijk met behoud van het verhaal van ’40-’45. De val van Srebrenica kunnen we best herdenken zonder afbreuk te doen aan de 104.000 Joden die zijn weggevoerd uit Nederland en vermoord. Laten we ons ook zorgen maken om andermans genocide, naast die van onszelf.” <<





Laat een reactie achter