Laten we het hebben over waar politiewerk écht om draait
Hele boekenkasten kun je vullen met rapporten waarin wordt geproblematiseerd wat de politie is, en hoe haar werk wordt gepercipieerd. Daarbij lijkt ‘verbinding met burgers’ wel een doel op zich te zijn. Wordt het niet eens tijd om het wat minder te hebben over een geabstraheerde politiefunctie, en méér over de concrete politietaken?

Politieagent is een populair en tot de verbeelding sprekend beroep. In een artikel van het platform JM ouders uit 2020 staat een top 10 van antwoorden die kinderen geven op de klassieke vraag wat ze later willen worden. Daarin staan beroepen als voetballer, juf, arts of dierenarts, acteur, architect, militair, ‘eigen bedrijf’ en dus ook politieagent. Vaak gaat het om beroepen met een duidelijk, concreet profiel. Zo zullen kinderen waarschijnlijk ook een duidelijk beeld hebben van wat een politieagent is, hoe hij of zij eruitziet en wat een politieagent doet. Functies als coördinerend beleidsadviseur of consultant ontberen zo’n tastbaar profiel; die ontbreken dan ook in de top 10.
Moeilijk te vangen
Maar in verschillende publicaties van mensen die beroepsmatig denken en schrijven over de politie, lijkt het minder duidelijk te zijn wat de politie nou eigenlijk is. In working papers, white papers, strategische agenda’s, adviezen en andere rapporten wordt nagedacht over de betekenis van de politietaak. De auteurs ontwikkelen een visie op de toekomst van de politiefunctie en vragen zich af ‘waar de politie voor is (…) of zou moeten zijn’. Daarbij stellen auteurs soms dat het schier onmogelijk is om scherp te krijgen waar het werk van de politie uit bestaat, want “politiewerk is buitengewoon moeilijk te vangen”. Andere uitgangspunten zijn vaak dat onze samenleving, of het werkveld, nogal ‘complex’ is en bovendien sterk verandert. In menig rapport en nota wordt bovendien vooruitgekeken naar “wat er op ons afkomt”, om zo grip te krijgen op hoe de ‘politie van overmorgen’ eruit moet zien.
Hoewel het dus in zekere zin onduidelijk is wat politiewerk is, is wel duidelijk dat de politie vooral ‘in verbinding’ moet zijn. De noodzaak van die verbinding wordt vaak bezongen. Zo ook in het in november 2025 uitgebrachte De Blauwe Band – Het blijvende belang van nabije politie. De Blauwe Band is een schrijven van de Wetenschappelijke Adviesraad Politie (WARP), een in 2023 in het leven geroepen adviesorgaan. Net als de auteurs van andere stukken worstelen ook de opstellers van dit advies klaarblijkelijk met een conceptuele onduidelijkheid rondom hun object van studie. De opstellers kiezen niet voor de vaak gebruikte term ‘verbinding’. De betekenis daarvan blijft volgens hen namelijk vaak onduidelijk en de toepassing ervan blijft steken op een niveau van algemeenheden. Vandaar gebruikt dit advies de metafoor van de blauwe band, die ‘nabijheid tussen politie en burgers’ uitdrukt.
De concrete, essentiële taken die de politie uitvoert komen in deze rapporten nauwelijks aan bod
De WARP werkt haar blik op de blauwe band uit aan de hand van negen uitgangspunten en vier randvoorwaarden. Opvallend is daarbij dat de auteurs zelf ook regelmatig niet verder gaan dan het bezigen van algemeenheden, zoals: ‘Politie is een inherent relationele professie’. Opvallend is ook dat de concrete, essentiële taken die de politie uitvoert – misdrijven opsporen en voorkomen, hulpverlenen aan hen die dat nodig hebben en de openbare orde handhaven – niet of nauwelijks aan bod komen. Wel wijzen de auteurs op het centrale belang van beeldvorming: ‘De politie moet proactief en strategisch op haar eigen beeldvorming sturen vanuit een zelfbewust en consistent narratief’, en: ‘Beeldvorming is een voorwaarde voor de blauwe band’. Die blauwe band is op zijn beurt weer essentieel voor de ‘maatschappelijke legitimiteit’ van de politie.
Boekenkasten vol
Je zou de stelling dat de band met burgers essentieel is voor de legitimiteit van de politie kunnen afdoen als gratuit. Maar interessanter is de vraag in hoeverre de stelling eigenlijk klopt. Let op, de WARP bevindt zich in goed gezelschap. Hele boekenkasten zijn er volgeschreven over de politie, zonder dat diep en empirisch wordt ingegaan op wat de politie doet, maar waarbij vooral wordt geproblematiseerd wat de politie is en hoe haar werk wordt gepercipieerd.
Zo is binnen het wetenschappelijk onderzoek naar de politie de procedurele rechtvaardigheidstheorie nogal een dominante invalshoek geworden. Deze theorie, waarvan Tom Tyler een grondlegger was, komt er kort gezegd op neer dat mensen zich eerder aan regels zullen houden als zij het gevoel hebben dat de handhavende autoriteiten legitiem zijn en hen rechtvaardig behandelden. Dit uitgangspunt – het belang van de gepercipieerde legitimiteit en rechtvaardigheid van de politie – is een dominant axioma, een voor waar aangenomen stelling, in de wetenschap en in beleidsstukken. Zo ook in De Blauwe Band.
Een goede band of gepercipieerde legitimiteit moeten geen overheersende doelen op zichzelf worden
Nu zal geen zinnig mens er tegen zijn dat de politie ernaar streeft een goede relatie te hebben met de bevolking en dat zij haar uiterste best doet die burgers rechtvaardig te behandelen. De band met burgers staat bijvoorbeeld ook centraal in de internationaal vaak aangehaalde 9 principles for an ethical police force, die (onder andere) Sir Robert Peel in de negentiende eeuw opstelde voor de politie in de Angelsaksische wereld.
Kracht en legitimiteit
Een goede band of gepercipieerde legitimiteit moeten echter geen overheersende doelen op zichzelf worden. Wordt het dat wel, dan sneeuwt langzaam maar zeker onder dat de politie vooral concreet moet optreden om concrete problemen op te lossen en te voorkomen. Ligt daar immers uiteindelijk niet de kracht én de legitimiteit van de politie: dat zij doet waarvoor ze in het leven is geroepen en waarvoor ze is toegerust met nogal bijzondere middelen en bevoegdheden? To prevent crime and disorder is niet voor niets het eerste principe van Peel.
Ook vanuit meer wetenschappelijk oogpunt staat de procedurele rechtvaardigheidstheorie niet per se sterk in haar schoenen. Ondanks de dominantie ervan, is het onderzoek in deze stroming methodologisch niet altijd overtuigend. Zo is het de vraag hoeveel empirisch bewijs er is dat gepercipieerde procedurele rechtvaardigheid daadwerkelijk leidt tot betere regelnaleving en dus minder criminaliteit. Veel (maar niet alle) studies gebruiken namelijk observationele data, veelal afkomstig uit vragenlijstonderzoek waarbij mensen op één moment wordt gevraagd hoe het met hun regelnaleving staat en hoe zij de procedurele rechtvaardigheid inschatten. Constateren dat het één samenhangt met het andere, zegt nog niets over de causaliteit van de relatie. Die samenhang kan immers heel goed een schijnverband betreffen (beide hebben dan een gemeenschappelijke oorzaak) of de relatie ligt in omgekeerde richting: regelovertreders zijn geneigd om de regels en autoriteiten als niet legitiem te beschouwen omdat ze daarmee hun gedrag kunnen rechtvaardigen.
Behalve methodologisch zwak, is de benadering theoretisch ook wat simplistisch. Zo zijn iemands opvattingen over rechtvaardigheid en legitimiteit van veel meer en wellicht ook meer fundamentele factoren afhankelijk dan alleen van een paar interacties met de politie. Ze zijn het resultaat van onder meer de historische en culturele invloeden waarin iemands leven is ingebed.
Voortdurend vragen oproepen naar wat de kern is van politiewerk, is niet nodig
Aan het eind van haar advies roept de WARP op tot een ‘maatschappelijk en politiek-bestuurlijk debat over de toekomst van de politie’, met ‘de blauwe band’ als vertrekpunt, ‘als kompas voor de toekomst’. Het is de vraag of de energie, tijd en andere schaarse middelen die in een dergelijk debat gaan zitten, opwegen tegen het nut ervan. Dat vragen wij ons af.
Zonneklaar
Waar de politie voor is, is namelijk zonneklaar: criminaliteit opsporen, mensen helpen, en bewaken dat het openbare leven een beetje ordelijk verloopt. Artikel 3 van de Politiewet luidt: De politie heeft tot taak in ondergeschiktheid aan het bevoegd gezag en in overeenstemming met de geldende rechtsregels te zorgen voor de daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde en het verlenen van hulp aan hen die deze behoeven. Natuurlijk veranderen door de tijd de omstandigheden waaronder de politie deze kerntaken uitvoert: criminaliteit verandert in omvang en soms ook in aard, beschikbare instrumenten en bevoegdheden voor de politie veranderen soms, de bevolking wordt ouder en kleurrijker, het brandpunt van maatschappelijke spanningen wijzigt, en de mate waarin, en de manier waarop, de openbare orde wordt bedreigd wisselt. Bewustzijn van veranderende omstandigheden is nodig. Voortdurend vragen oproepen naar wat de kern is van politiewerk, wat de toekomst ervan is, wat er ‘op ons afkomt’, en hoe het staat het met de beleving bij en verbinding met burgers, is dat niet.
Het wekt bovendien de indruk dat de politie in een existentiële crisis verkeert. De existentiële crisis is er niet. De bevolking zelf heeft in ieder geval nog steeds vertrouwen in de politie. Verder weten niet alleen kinderen, maar ook andere burgers heel goed wat politiewerk is en wat het nut daarvan is. Het bestaansrecht van de politie bestaat er uiteindelijk uit dat zij dat werk doet en dat het effectief gebeurt. Laten we het daarom eens wat minder hebben over een geabstraheerde politiefunctie, en laten we het vaker hebben over opsporing, hulpverlening en openbare ordehandhaving. In een gesprek over die concrete politietaken speelt verbinding en vertrouwen zeker een rol, maar niet als doel op zichzelf.






Laat een reactie achter