Kinderen van ouders die zelf als kind zijn mishandeld, misbruikt of verwaarloosd, hebben een verhoogd risico om ook slachtoffer te worden. Dat kan zijn omdat de ouder zelf dader wordt van mishandeling of verwaarlozing, of de ouder schept een omgeving waarin dat bovengemiddeld vaak voorkomt. Dit benoemt de Canadese Rachel Langevin als de meest opvallende risicofactor voor het van generatie op generatie doorgeven van mishandeling, die ze beschreef in een review in Sage Journal Trauma, Violence & Abuses. De review gaat over een follow-up onderzoek, vijf jaar na het verschijnen van het eerste onderzoek, dat ze deed naar beschermende en risicofactoren bij intergenerationele kindermishandeling. 

‘Het viel me op dat zoveel moeders als kind zelf misbruik hebben ervaren’

Naast dat Langevin als universitair hoofddocent is verbonden aan de McGill University in Québec, is ze ook klinisch psycholoog met een eigen praktijk. Het was tijdens haar promotieonderzoek dat haar interesse voor intergenerationele kindermishandeling werd gewekt. Langevin: “Ik onderzocht seksueel misbruik van kinderen in de voorschoolse periode en het viel me op dat zoveel moeders als kind zelf misbruik hebben ervaren. Ik wilde begrijpen wat er gebeurde tussen het slachtofferschap van deze moeders en dat van hun kinderen, decennia later.” Sindsdien vormt de vraag hoe familiegeweld door de generaties heen kan doorgaan, de rode draad in het wetenschappelijke werk van Langevin. Daarbij stelt ze ook de vraag wat families nodig hebben om de cyclus te doorbreken. 

Opstapelende ervaringen van mishandeling

Het is belangrijk om beschermende en risicofactoren van intergenerationele kindermishandeling in beeld te krijgen, om er preventieve maatregelen tegen te kunnen nemen. Langevin benadrukt: “Dit is een heel complex fenomeen, waarbij altijd diverse factoren op allerlei niveaus meespelen.” In de psychologie helpt het om bepaalde fenomenen te begrijpen. Dus een complexe interactie tussen biologische, psychologische en sociale aspecten ligt ten grondslag aan het doorgeven van kindermishandeling.  

‘Hoe meer daar bovenop komt bij hetzelfde slachtoffer, des te groter het risico op herhaling’

“In de review beschreef ik met mijn collega’s dat beschermende en risicofactoren gerelateerd zijn aan de geschiedenis van tegenspoed in de kindertijd van de ouders”, zet Langevin uiteen. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om het soort mishandeling dat een ouder heeft meegemaakt of diverse soorten van mishandeling. Iemand die diverse vormen van mishandeling of misbruik heeft ervaren, heeft een verhoogde kans op het doorgeven van misbruik. “Hoe meer daar bovenop komt bij hetzelfde slachtoffer, zoals verwaarlozing, lichamelijke of psychologische mishandeling, des te groter het risico op herhaling voor de volgende generatie. Zich opstapelende ervaringen van mishandeling, hebben een grotere impact op iemands functioneren, maar ook de mentale en zelfs fysieke gezondheid op latere leeftijd.”

Mentale gezondheid van de ouder

Voor preventie is het heel belangrijk om te begrijpen hoe mishandeling doorwerkt in het leven van een individu. Immers, dit vormt de sleutel in het begrijpen van het doorgeven van mishandeling op de volgende generatie. Ouders met dit soort verwondingen uit het verleden, kunnen kampen met depressie, post-traumatische stressstoornis, problemen met emotie-regulatie, middelengebruik. 

‘Alle moeilijkheden die een slachtoffer van mishandeling ervaart als volwassene, heeft impact op de omgeving’

Langevin: “Alle moeilijkheden die een slachtoffer van mishandeling ervaart als volwassene, lang nadat de mishandeling plaatsvond, heeft impact op de omgeving waarin ze hun kinderen opvoeden.” Het kan hun mogelijkheid om aanwezig en beschikbaar te zijn als ouder beïnvloeden, om ontvankelijk te zijn voor hun kinderen of om toezicht op hun kinderen te houden. Vaak komt een dader uit de nabije omgeving van de ouders en hun kinderen. Dus als een ouder kampt met een depressie of een verslaving, dan kan het zijn dat ze hun kinderen misschien onvoldoende in de gaten houden. Op die manier kan de mentale gezondheid invloed hebben op het ouderschap en de manier waarop ze omgaan met hun kinderen en de omgeving waarin zij opgroeien. 

Ongezonde familiebanden

Langevin onderstreept dat het niet zo is dat iedereen die mishandeling heeft ondergaan als kind, het zelf ook doorgeeft. Maar: meer mensen die het hebben meegemaakt, hebben moeite om positieve relaties op te bouwen in hun latere leven. Er is een verhoogde kans op intieme terreur door een partner, romantische relaties kunnen conflictueuzer zijn of minder ondersteunend en de relaties met familieleden kunnen zwakker zijn. Logisch, als je als kind slecht behandeld bent door je ouders, dan is de kans groot dat je ook als volwassene niet de beste relatie met hen hebt. Je zult dan door je leven heen minder ondersteuning hebben gehad dan mensen met gezondere familiebanden. De manier waarop iemand is opgevoed, de voorbeelden die hij of zij heeft gehad, de manier waarop is geleerd zich te verhouden tot anderen, is medebepalend hoe iemand zelf de relatie aangaat met zijn of haar kind. 

‘De manier waarop iemand is opgevoed, is medebepalend hoe die zelf de relatie aangaat met zijn kind.’

Dan zijn er nog de sociaaleconomische factoren. Deze verdienen nog het nodige onderzoek, vindt Langevin. “We weten dat wie als kind kinderbeschermingsmaatregelen ontving, een grotere kans loopt dat hij of zij het als volwassene in sociaaleconomisch opzicht lastiger heeft. Met een lager opleidingsniveau en inkomen en een grotere kans op alleenstaand ouderschap.” Ook deze sociaaleconomische kluwen van achterstand beïnvloedt het opvoedingsklimaat. 

Blijf steun bieden na 18de verjaardag

Op het vlak van beleid, zouden ondersteunende middelen wat Langevin betreft op diverse niveaus moeten worden geregeld. Bijvoorbeeld gericht op de sociaaleconomische ongelijkheden. Veel onderzoek laat zien dat kinderen die maatregelen ontvangen zoals pleegzorg, er vanaf hun 18de verjaardag abrupt alleen voorstaan. Langevin: “Hier in Canada zijn veel jongeren van 18 nog helemaal niet klaar voor economische onafhankelijkheid. Ze wonen dan nog bij hun ouders, maar jongeren met veel moeilijkheden in hun rugzak en van alles te overwinnen, moeten het zelf uitzoeken.” Beleidsmakers zouden deze overgang beter kunnen ondersteunen. Tussenoplossingen mogelijk maken, bijvoorbeeld door programma’s te financieren of met het verzorgen van tijdelijke woonruimte. Niet om de jongeren volledig in de hulpverlening te houden, maar ze ook niet volledig aan hun lot over te laten. 

Preventie op verschillende niveaus

Langevin onderscheidt diverse niveaus van voorkomen dat kinderen slachtoffer worden van mishandeling. Primaire preventie bevat programma’s voor iedereen, zoals een schoolproject. Secundaire preventie is voor individuen die in de risicogroep vallen. Langevin noemt een project dat een collega ontwikkelde voor ouders die zelf zijn mishandeld of verwaarloosd als kind. Een interventie van een paar weken, waarbij ouders samenkomen om te praten over hun ervaringen en om in te zien hoe dat verleden nu nog doorwerkt in hun levens. Tertiaire preventie noemt Langevin ‘after the fact’-preventie. Een interventie om de impact van mishandeling te reduceren. 

‘Mensen met een verleden van mishandeling, kunnen de generationele echo verbreken’

“Dus”, vat Langevin samen, “bij intergenerationele mishandeling, kunnen we met secundaire preventie de pijlen richten op ouders die als kind zijn misbruikt of mishandeld, maar die zelf nog niet een kind hebben mishandeld. We richten ons op mensen met een verleden van mishandeling, want die kunnen de generationele echo verbreken.” Primair moet iedereen weten hoe verwoestend mishandeling kan zijn op een mensenleven. Secundair hebben mensen met ervaringen hulp nodig om hun trauma’s te verwerken en leren om gezonde relaties aan te gaan, zodat ze het niet doorgeven aan hun kinderen. 

Holistische benadering

“Hoe kun je aan ouderschapsvaardigheden werken als je kampt met mentale gezondheidsproblemen?” werpt Langevin op. De eerste stap die ze voorstelt, is om te beginnen met het welzijn van de ouder. Wie worstelt met brood op de plank krijgen, de huur ophoesten of wie als minderheid dagelijks gebukt gaat onder discriminatie, loopt achterop en kan niet profiteren van aangeboden interventies. Wie het ontbreekt aan basale levensbehoeften, heeft geen ruimte om te werken aan de mentale gezondheid. Om die reden moeten interventies gericht zijn op al die verschillende niveaus. 

Langevin gelooft in een holistische benadering. Veel diensten zijn verkokerd. Hier wordt dit behandeld en daar kun je terecht voor dat. En wie zus of zo nodig heeft, wordt doorverwezen, maar daar is een wachtlijst. Op die manier is het niet simpel om de persoon centraal te stellen. Iemand is geworteld in diens familie, sociale gemeenschap, werk, school, en dat is weer genesteld in het bredere sociale en culturele systeem. Op al die niveaus spelen factoren mee die moeten worden geadresseerd om het doorgeven van mishandeling daadwerkelijk te kunnen voorkomen, besluit Langevin. “Simpel is dat niet, maar het fenomeen van familiegeweld is bijzonder gecompliceerd. Je kunt het niet reduceren tot een enkel aspect en een enkele interventie zal het probleem niet oplossen. Dat kan alleen maar multisectoraal en multidisciplinair.” <<