Nadat in het najaar van 2017 #MeToo de wereld veroverde, werd er veelvuldig teruggeblikt op wat die hashtag allemaal teweeg had gebracht. Dat er aandacht werd gevraagd voor de ernst van seksueel grensoverschrijdend gedrag kreeg veel lof. Maar er kwam ook kritiek. Bijvoorbeeld van Dubravka Zarkov en Kathy Davis (2018), die deze aandacht te eenzijdig vinden en te veel ontdaan van de context. Janine Janssen (2018) geeft in het Tijdschrift voor Seksuologie in breder verband een overzicht van de kritiek. Daarbij spelen 3 elementen een rol: 

  • afhankelijkheid
  • gender 
  • interpretatie van grenzen 

#MeToo lijkt voor een belangrijk deel een exclusieve beweging met veel aandacht voor individuele casuïstiek en geruchtmakende zaken. Daarin speelt afhankelijkheid van het slachtoffer van de dader, zoals bij Weinstein en andere beroemdheden het geval was, een belangrijke rol. 

Wegen we gedragingen zwaarder als ze door een hogergeplaatst persoon worden gepleegd?

De criminologische literatuur over geweld en afhankelijkheid leert dat belangrijke vragen over het ontstaan en voortbestaan van seksueel grensoverschrijdend gedrag in het debat over #MeToo onbeantwoord zijn gebleven. Want wat is nou exact de invloed van machts- en afhankelijkheidsrelaties? 

Slachtoffers en daders

Ook gaat het debat in hoofdzaak in op vrouwelijke slachtoffers en mannelijke daders. Hoewel vrouwen andere risico’s lopen dan mannen op slachtofferschap, wil dat niet zeggen dat er nooit vrouwelijke daders of mannelijke slachtoffers zijn, maar daar horen we relatief weinig over. Een uitzondering daarop is het proefschrift van Miriam Wijkman (2014). Zij geeft een beeld van vrouwelijke daders van zedenmisdrijven en laat de verschillen en overeenkomsten zien met mannelijke daders. Misschien kunnen we ons beter verdiepen in de maatschappelijke structuren die dit misbruik mogelijk maken, oppert Janssen. Zij merkt tevens op dat normen en waarden over seksuele grenzen niet in steen gehouwen zijn. Er zit niet alleen in de tijd, maar ook bij mensen anno nu onderling variatie in de manier waarop gedragingen worden beleefd en geïnterpreteerd (Janssen, 2018).

Thema’s in het onderzoek

Die 3 elementen – afhankelijkheid, gender en interpretatie van grenzen – hebben ons geïnspireerd tot een bescheiden onderzoek. Wat bij ons bleef hangen, was de vraag hoe grenzen van wat wel en niet betamelijk is, beoordeeld worden. Vinden we dat seksueel grensoverschrijdend gedrag van een vergelijkbare orde als gedrag dat met reguliere criminaliteit wordt geassocieerd? Veroordelen we dat in dezelfde mate? En welke rol spelen afhankelijkheid en gender, waar het de pleger betreft? Dat waren de 3 thema’s waarover we meer wilde weten. We stippen ze alle 3 kort aan.

Voor criminologen is wat als criminaliteit bestempeld wordt geen hard gegeven

Criminologen hebben ervaring met het bevragen van mensen over de manier waarop zij bepaalde gedragingen beoordelen en veroordelen. Wat betekent afhankelijkheid dan voor het beoordelen van incidenten? Wegen we gedragingen zwaarder als ze door een hogergeplaatst persoon worden gepleegd? En dan de factor gender. Velen denken dat er in principe meer vrouwen slachtoffers worden. Maar dat wil niet zeggen dat mannen nooit slachtoffer worden en dat vrouwen nooit over de schreef gaan. Voor criminologen is wat als criminaliteit bestempeld wordt geen hard gegeven. Hoe gedrag gelabeld en gewaardeerd wordt, is aan verandering onderhevig. We waren dus ook nieuwsgierig naar de vraag of seksueel grensoverschrijdend gedrag beoordeeld wordt in vergelijking met een vorm van ‘gewone’ criminaliteit, zoals bijvoorbeeld een diefstal. Wat betekent dat allemaal voor de beoordeling van grensoverschrijdend gedrag? Dat lijken ons hoogst actuele vragen bij de voortdurende actualiteit van #MeToo.

Situatieschetsen

Om op de bovenstaande vragen een antwoord te vinden, hebben we aan studenten van Avans Hogeschool 2 vignetten voorgelegd, waarin gevarieerd werd in genderrollen en in afhankelijkheidsrelaties. Een vignet is een korte situatieschets. De studenten werd gevraagd het gedrag van de mannen en vrouwen uit de vignetten vervolgens te beoordelen:

  • Vignet 1: een persoon (student of docent) (man of vrouw) is handtastelijk bij een student (man of vrouw) die al duidelijk heeft laten merken daar geen prijs op te stellen. Die persoon gaat daar toch mee door en de student voelt zich bedreigd.
  • Vignet 2: een persoon (student of docent) (man of vrouw) steelt een iPad van een student (man of vrouw). De iPad is ongeveer € 100 waard.

In de enquête hebben we bij beide vignetten telkens variatie aangebracht in de rol van de dader: daar is gedifferentieerd naar geslacht en naar machtspositie en het geslacht van het slachtoffer. Alle respondenten hebben beide vignetten voorgelegd gekregen, maar dus wel steeds in een bepaalde variant: mannelijke student, vrouwelijke student, mannelijke docent of vrouwelijke docent als pleger. Welke van de 8 varianten de respondent gepresenteerd kreeg, werd door toeval bepaald door het onlineprogramma. Over ieder vignet zijn vervolgens enkele vragen ter beoordeling van de ernst gesteld. Per vignet konden de studenten o.a. op een tienpuntsschaal aangeven hoe ernstig zij de situatie beoordeelden. 

Uitkomsten van de enquête

Uit dit onderzoek blijkt, we geven alleen de significante verschillen, dat respondenten handtastelijkheden van een docent ernstiger vinden dan van een student. Daarnaast vinden mannelijke respondenten handtastelijkheden ernstiger wanneer de dader een man is dan wanneer de dader een vrouw is, terwijl vrouwelijke respondenten geen verschil zien. Mannen en vrouwen beoordelen de ernst van het stelen van een iPad ongeveer hetzelfde en ook maakt het bij dit oordeel niet uit of de dader een man dan wel een vrouw is. 

Waarom rekenen de mannelijke studenten een man seksueel getint gedrag zwaarder aan dan een vrouw?

Kijken we echter naar het verschil in oordeel tussen de diefstal en handtastelijkheden, dan blijkt dat vrouwen handtastelijkheden ernstiger vinden dan het stelen van een iPad. Zij maken daarbij geen onderscheid tussen een mannelijke of een vrouwelijke dader. Mannen zien wel een verschil. Wanneer de dader een man is vinden zij in vergelijking met vrouwen de handtastelijkheden nog iets ernstiger dan diefstal. Wanneer de dader een vrouw is oordelen zij een stuk milder over handtastelijkheden. Zij vinden diefstal door een vrouw ernstiger dan handtastelijkheden. Bij de beoordeling van gedrag maakt het kortom uit wie waar aan zit.

Tot besluit: een dubbele moraal? 

Ondanks de beperkingen van onze enquête (zie kader ) hebben de uitkomsten van het experiment ons toch verder aan het denken gezet. We hebben een verschil geconstateerd in de beoordeling van diefstal en seksueel grensoverschrijdend gedrag. Ook worden studenten en docenten die over de schreef gaan anders beoordeeld en mannen beoordelen mannelijke en vrouwelijke daders anders. Een verschil waarnemen is echter niet hetzelfde als een verschil verklaren. Dat een docent die zijn of haar boekje te buiten gaat zwaarder wordt veroordeeld dan een student, valt nog wel te begrijpen vanuit de gedachte dat een verantwoordelijke positie ook voorbeeldgedrag vereist. 

Is het moreel acceptabel dat gedrag van mannen en vrouwen anders wordt beoordeeld?

Maar andere verschillen zijn lastiger te verklaren. Speelt hier wellicht als mogelijke verklaring een dubbele moraal? Want waarom rekenen de mannelijke studenten een man seksueel getint gedrag zwaarder aan dan een vrouw? Straffen zij mannen zwaarder omdat ze weten dat zij doorgaans vaker over de grens gaan? Als je verschillen waarneemt, ze probeert te verklaren, dan rest er nog een ander punt: is het moreel acceptabel dat gedrag van mannen en vrouwen anders wordt beoordeeld?

Hoewel  er misschien andere verklaringen spelen voor onze waarnemingen, willen we tot slot toch nog kort stilstaan bij een eventuele dubbele standaard. Hoe erg zou dat zijn? Aan de ene kant is het verdedigbaar dat vormen van laakbaar gedrag veroordeeld worden waarbij het niet uitmaakt door wie dat gedrag vertoond wordt. Fout is fout. Aan de andere kant valt er ook wat voor te zeggen, om wel rekening te houden met de achtergronden van de pleger. Deze gedachte ligt ten grondslag aan ons strafrechtelijk systeem. Maar dat rekening houden met de context waarin gedrag plaatsvindt, is wat anders dan op voorhand zeggen dat bepaald gedrag door mannen gepleegd ernstiger is dan wanneer vrouwen dat doen. Voor ons gevoel blijft dat toch meten met 2 maten. We realiseren ons dat de wereld van de seks en seksualiteit er een van onze dubbelzinnigheden kan zijn, maar dat is toch iets anders dan een dubbele moraal. <<

Beperkingen van het onderzoek
De vragenlijst is in totaal door 202 studenten volledig ingevuld. Echter, deze waren allemaal verbonden aan Avans Hogeschool en dan ook nog van een beperkt aantal opleidingen (de respondenten waren afkomstig van 8 verschillende opleidingen) en overwegend zonder migratie-achtergrond (er waren slechts 5 studenten met een migratie-achtergrond). Het aantal beoordelingen per variant schommelt tussen de 24 en 31. Er hebben iets meer vrouwen dan mannen deelgenomen (n=109, 54%). De meeste deelnemers waren tussen de 17 en 26 jaar oud.

Guillaume Beijers is gastonderzoeker bij de vakgroep Strafrecht en Criminologie van de Vrije Universiteit en lid van de kenniskring bij het lectoraat Veiligheid in Afhankelijkheidsrelaties aan Avans Hogeschool. Janine Janssen is hoofd onderzoek van het Landelijk Expertise Centrum Eergerelateerd Geweld van de nationale politie, lector Veiligheid in Afhankelijkheidsrelaties aan Avans Hogeschool en bijzonder hoogleraar Rechtsantropologie aan de Open Universiteit.
De auteurs zijn bereikbaar voor vragen en discussies via e-mail: w.m.e.h.beijers@vu.nl en jhlj.janssen@avans.nl
.