De afgelopen jaren hebben zich in België geen noemenswaardige kunstroven voorgedaan, maar toch werkt Gent aan het beschermen van zijn kunstschatten. Incidenten in Nederland bieden daarvoor een goede motivatie. Vorig jaar nog sloegen overvallers een vitrine vol juwelen stuk op de Tefaf, met een vuurwapen gericht op de bezoekers van de kunstbeurs. En in 2020 verdween er een Van Gogh uit het museum Singer Laren. Steeds vaker gebruiken criminelen kunstwerken als wisselgeld voor strafvermindering. 

‘Net als wij, kijken jullie Nederlanders naar het criminele perspectief, zo hebben we elkaar gevonden’

Sinds 2016 werken de Gentse politie, het Museum voor Schone Kunsten en andere partners samen aan het verbeteren van de erfgoedbewaking. Met penetratietesten op sluitingsdagen, waarbij de deelnemers de opdracht krijgen om een ‘kunstwerk’ te stelen. In dit geval is dat een post-it aan de museummuur, daar opgeplakt door Kim Covent, adviseur bij de Gentse politie. Covent is onder meer trekker van het project Behind Enemy Minds, waarbij veiligheidsprofessionals door de bril van de vijand naar de omgeving kijken, om te komen tot een betere beveiliging. Dit zijn mensen die in de veiligheidsdiensten van musea werken, politie-inspecteurs en securityconsultants. Iedereen brengt zijn of haar expertise in. “Het is veel meer dan een rollenspel, de actie maakt emoties los bij de deelnemers die we ook moeten kennen”, merkt Covent op. “Immers, de vijand maakt heel wat stressvols mee.”

Kim Covent is adviseur en klantencoördinator bij de Lokale Politie Gent. Zij houdt zich o.a. bezig met de aanpak van kunstcriminaliteit en de beveiliging van cultureel erfgoed in samenwerking met musea, stadsdiensten, andere politiediensten en het Vlaamse niveau. Covent werd genomineerd voor de Inspiring Female Officer Award van de World Police Summit in Dubai in maart 2023.

Het criminele perspectief

Toen Covent in 2019 een presentatie gaf over Behind Enemy Minds op de jaarlijkse conferentie van de European Society of Criminology (ESC), werd ze geattendeerd op de barrièremodellen van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV), gevestigd in Utrecht. Dit is een methode die het criminele proces en de complexe wereld eromheen inzichtelijk maakt, om het fenomeen te kunnen analyseren. Toen Covent eind 2020 op een congres van de EUCPN een CCV-adviseur ontmoette die met barrièremodellen werkt, ontstond al vlot het plan om samen te werken aan een barrièremodel Kunstroof. “Net als wij, kijken jullie Nederlanders naar het criminele perspectief, zo hebben we elkaar gevonden”, aldus Covent. “Hier in Gent kijken we puur door de ogen van een misdadiger en in Nederland wordt er vooral gekeken naar het verdienmodel van kunstdieven.” 

Soep en aardappelpuree

Een eerste oriënterende workshop wees uit dat er geen gezamenlijk kunstroofmodel tussen België en Nederland in zat. De verschillen in wetgeving, aanpak en gewenste oplevertermijnen, waren te groot. Maar samen optrekken tijdens het maakproces van beide modellen, bleek heel vruchtbaar. Ieder team had inzichten waar de ander wat van kon opsteken. Het CCV weet alles over de opbouw van een barrièremodel en de partners in Gent hebben hun praktijkervaring in het museum. Recent hebben de Vlaamse partners daar nog een oefening gedaan naar aanleiding van de activisten die doeken bekladden met soep en aardappelpuree.  

Kwetsbare doelwitten

Het Belgische  barrièremodel oogt als de schematische voorbeeldmodellen op de website over barrièremodellen van het CCV en het Nederlandse leest meer als een gids. In Gent werkte Covent samen met de musea, de Dienst Preventie voor Veiligheid, de lokale en federale politie, het Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed Faro en met private securityconsultants. Het Vlaamse ‘raamwerk’ biedt zicht op hoe een aanval door tegenstanders in verschillende fasen kan worden tegengehouden. Een museum dat ermee aan de slag gaat, stelt zichzelf een reeks vragen: Wat zijn onze kwetsbare doelwitten? Hoe kunnen onze tegenstanders zich daar een weg naartoe banen? Hoe kunnen we zoveel mogelijk roet in het eten gooien? ‘Defence in depth’, noemt Covent dat. “Het is onze bedoeling om zo vaak mogelijk een stokje te steken voor de opeenvolgende criminele handelingen.” 

‘De Nederlandse gids is complementair aan ons model, dat maakt het heel inzichtelijk’

Dat lukt niet in elke fase, vanwege gelimiteerde budgetten, beperkte capaciteit of andere prioriteiten van de leidinggevenden. Samenwerken is de sleutel om het goed te kunnen aanpakken. Met musea onderling, met overheidsinstanties en met lokale politiezones. Covent: “Momenteel vinden die partijen elkaar niet, maar dit raamwerk kan dat wel vergemakkelijken. De Nederlandse gids is complementair aan ons model, dat maakt het heel inzichtelijk.”

Volledig preventief

Het grootste verschil tussen het Belgische en Nederlandse barrièremodel, is dat het eerste bestaat uit 6 stappen en het andere uit 8. De Gentse partners hebben het model volledig preventief willen houden. Vanaf het selecteren van het doelwit, surveilleren, plannen, de tools verzamelen, tot aan de uitvoering. Het Nederlandse model bevat ook de vlucht, het verbergen van de kunststukken en het gebruik van de criminele verdiensten. 

Geleerde lessen

Het Museum voor Schone Kunsten heeft het barrièremodel in gebruik genomen en er lessen uit getrokken. Zo is het heel arbeidsintensief om het raamwerk toe te passen op het eigen museum, dus pak het gefaseerd aan. Daarnaast is er weinig specialisatie op het gebied van museumbeveiliging, vooral binnen de kleinere musea. Denk bijvoorbeeld aan kerken, waar ook veel kunst staat. Ten slotte is er een mandaat nodig als partners aan een barrièremodel werken en knopen willen doorhakken: deze barrières werken in ons museum en met dit stokje weren we de tegenstander. Een securitymedewerker kan dan een inzicht hebben, maar moet dan nog lobbyen bij een directeur. Daar kan het proces verzanden. 

‘We blijven het beveiligen van onze kunstschatten gewoon delenu0026nbsp;met elkaar’

Wat dat betreft vindt Covent het barrièremodel zowel een praktisch middel waarmee je kunt verhelderen hoe de partners het precies gaan aanpakken met elkaar, maar verderop in het proces is het ook een beleidsmiddel. “Als je vanuit het beleid van het museum, samen met de lokale politie en een aantal partners, beslist dat je dit gaat doen, dan heb je je betrokkenheid uitgesproken. Van daaruit kun je beter inzetten op zaken als budgetten, wetgeving of samenwerken aan een database.”

In de coulissen

Musea met voldoende expertise op het gebied van beveiligingsmethodes, kunnen zelf aan de slag met het barrièremodel. De lastigheid is dat museummedewerkers vaak meerdere petten op hebben. Ze zijn niet alleen securitymanager, maar ze doen ook facilitaire of andere logistieke taken. Covent: “Niet iedereen is even gespecialiseerd in het ganse beveiligingsverhaal en dan wordt het een hele klus om dat allemaal door te worstelen. Sommigen zullen verdwalen in het raamwerk.” Om die reden onderzoekt Faro of er voldoende interesse in de museumwereld is voor een coachingstraject bij het gebruik van het barrièremodel. Covent staat klaar in de coulissen om te gaan lesgeven. Er zijn al een aantal aanmeldingen. 

De tandem met Nederland blijft bestaan. Af en toe komen de werkgroepen samen om door te nemen hoe het gaat, waarmee beide landen bezig zijn en wat de ervaringen zijn van de musea die met de modellen aan de slag zijn gegaan. Covent: “We leggen lichtjes een andere focus erop, maar we blijven het beveiligen van onze kunstschatten gewoon delen met elkaar.” <<

Meer weten over het barrièremodel kunstroof? Raadpleeg de website van het CCV of neem contact op met CCV-adviseur Lienke Hutten, via e-mail lienke.hutten@hetccv.nl of telefoon: 06 12 056 691, of CCV-adviseur Joeri Vig, via e-mail joeri.vig@hetccv.nl of telefoon: 030 751 67 00.