Er is online inmiddels een ongeëvenaarde gelegenheid voor criminelen om data en geld te stelen (Spithoven, 2020). Wereldwijd behoort cybercriminaliteit volgens het World Economic Forum (2019) dan ook tot de top 5 van wereldproblemen. In 2021 bedroeg de wereldwijde financiële schade naar schatting 6 biljoen dollar. Om deze schade in perspectief te plaatsen: dit is vergelijkbaar of zelfs groter dan de schade van de wereldwijde handel in drugs (Ahamad, 2020).

Ook in Nederland is het slachtofferschap van cybercriminaliteit fors

Ook in Nederland is het slachtofferschap van cybercriminaliteit fors. In 2021 was 17 procent van de Nederlanders van 15 jaar en ouder − bijna 2,5 miljoen mensen − naar eigen zeggen slachtoffer van online criminaliteit (CBS, 2022). De impact van slachtofferschap van cybercriminaliteit gaat echter verder dan alleen financiële schade. Slachtoffers van online criminaliteit hebben namelijk dezelfde behoefte als slachtoffers van offline criminaliteit: emotionele en financiële hulp en behoefte aan informatie. Maar deze slachtoffers staan nog vooral in de digitale kou (Leukfeldt, Notté en Malsch, 2020). 

Cyberweerbaarheid

De afgelopen jaren is op nationaal niveau en later regionaal niveau al veel aan cyberweerbaarheid gedaan. Van de vorming van het Team High Tech Crime bij de Nationale Politie en het Nationaal Cybersecurity Center op nationaal niveau tot cybercrimeteams bij de politie op eenheidsniveau en allerlei initiatieven binnen verschillende (vitale) sectoren.

Het complete veiligheidscomplex moet zich nog schikken naar de veranderde, digitale context

De cybercrimeproblematiek is echter breder en het complete veiligheidscomplex in Nederland moet zich nog schikken naar de veranderde, digitale context. Met name op lokaal niveau is het nog zoeken naar mogelijkheden en verantwoordelijkheden. Hierin vervullen Nederlandse gemeenten in potentie een grotere rol dan zij wellicht zelf verwachten. In deze bijdrage geven we een inzicht in deze rol en maken we de balans op hoe deze praktijk er vandaag de dag voorstaat.

Wat kunnen gemeenten doen?

Om deze vraag te beantwoorden is een consortium van 12 gemeenten, 4 regionale netwerken, 2 hogescholen en het NSCR in 2020 begonnen met een praktijkgericht onderzoek. Gemeenten spelen vanaf de jaren ’90 een belangrijke coördinerende en preventieve rol in de aanpak van veelvoorkomende criminaliteit zoals diefstal, vernielingen en vandalisme en high impact crime zoals woninginbraak, overvallen en straatroven (Prins en Cachet, 2011; VNG, 2021). En juist die rol kunnen zij ook in de aanpak van cybercriminaliteit vervullen (zie Leukfeldt, Spithoven en Misana-ter Huurne, 2020). Meer in het bijzonder gaat het dan om:

  • Stimuleren van inwoners om aangifte te doen en melding te maken van slachtofferschap van cybercriminaliteit; 
  • Monitoren van de ontwikkelingen in dader- en slachtofferschap van cybercriminaliteit; 
  • Voorlichten van specifieke doelgroepen over specifieke vormen van cybercriminaliteit waar zij het slachtoffer van kunnen worden. 

Gemeenten kunnen daarnaast − via de gezagspositie van de burgemeester ten opzichte van de politie – samen met de politie en andere partners inzetten op:

  • het opsporen en
  • verstoren van lokale daders, dadergroepen en cybercriminele netwerken. 

Gezien de omvang en impact van het slachtofferschap pleiten wij ervoor om cybercriminaliteit als veelvoorkomende en high impact crime op te vatten en daarmee tot een nieuw element in het bestaande takenpakket van gemeenten te rekenen.

Wat gebeurt er allemaal al bij gemeenten?

In de praktijk zien we dat gemeenten zich voorheen samen met partners vooral bezighielden met voorlichtingsbijeenkomsten, opsporen van daders en verstoring van criminele groepen. De laatste jaren is er − al dan niet binnen de Citydeal Lokale Cyberweerbaarheid − een toenemende behoefte van gemeenten om in actie te komen en daarbij samen te werken. Ook burgemeesters verenigen zich om gezamenlijk meer kennis te verwerven en aandacht te genereren voor cybercriminaliteit en het CCV en de VNG stimuleren en ondersteunen gemeenten om tot een praktische aanpak te komen. 

De stap van het benoemen als beleidsprioriteit naar concrete actie blijkt een lastige

Het is duidelijk dat steeds meer Nederlandse gemeenten beseffen dat zij een rol hebben in de aanpak van cybercriminaliteit. Velen benoemen het dan ook − al dan niet in navolging van de laatste uitgave van Kernbeleid Veiligheid (VNG, 2021) en andere gemeenten − tot beleidsprioriteit in het Integraal Veiligheidsplan (IVP). Maar de stap van het benoemen als beleidsprioriteit naar concrete actie blijkt een lastige.

Onderzoek naar cyberweerbaarheid
De afgelopen 2,5 jaar deden Remco Spithoven en Rutger Leukfeldt met hun onderzoeksgroepen, 12 gemeenten, 4 regionale veiligheidsnetwerken, de FraudeHelpdesk, Flavour (bekend van HackShield) en het CCV onderzoek naar hoe ambtenaren van openbare orde en veiligheid van Nederlandse gemeenten de cyberweerbaarheid van burgers en bedrijven binnen hun gemeente evidence based kunnen vergroten.
Via actieonderzoek werkten professionals samen met onderzoekers aan het ontwikkelen van 4 interventies. Daarbij verscherpten zij hun beeld van de omvang en achtergronden van slachtofferschap van cybercrime. Ook onderzochten zij achtergronden en verklaringen voor het risicobewustzijn en preventief gedrag onder verschillende doelgroepen. Deze inzichten zijn vervolgens aangevuld met effectstudies, om tot een set van 4 beproefde interventies te komen waarmee de cyberweerbaarheid van burgers en bedrijven zal toenemen.
Het eindrapport van dit onderzoek verscheen in 2021 en bevat aanbevelingen om jongeren, ouderen en mkb’ers meer cyberweerbaar te maken. Intussen heeft dit project voor 8 jaar opvolging gekregen via een prestigieuze SPRONG-subsidie. Daarmee kan vervolgonderzoek worden gedaan.

Waar loopt het momenteel spaak bij gemeenten?

Wij zien dat veel gemeenten − op zichzelf goedbedoelde − initiatieven ontplooien om maar op cybercriminaliteit in actie te komen. Bij een inventarisatie kwamen wij al snel tot een longlist van tientallen interventies om de weerbaarheid van verschillende doelgroepen tegen verschillende typen cybercrime te vergroten. In deze fase is het echter nog lastig te spreken van een gedegen, samenhangende aanpak, want: wat maakt deze interventies dan effectief en hoe zouden deze in andere gemeenten kunnen worden ingezet? Begrijp ons goed, wij juichen elke vorm van het aanpakken van cybercriminaliteit toe en zijn blij met de aandacht voor het thema, maar willen nadrukkelijk waarschuwen voor een versplinterde, snelle aanpak. Wij zien juist nu veel kansen om meer interventies gezamenlijk te evalueren en om samen met gemeenten, het CCV, de betrokken ministeries en kennisinstellingen te werken aan een gezamenlijk onderbouwde kennisbasis. 

Menu0026nbsp;heeft het gevoel in beweging te moeten komen, maar weet nietu0026nbsp;waar te beginnen

Die kennisbasis is hard nodig, omdat er nog sprake lijkt te zijn van digitale koudwatervrees: men heeft het gevoel in beweging te moeten komen, maar weet niet waar te beginnen en ervaart weinig zelfvertrouwen in de aanpak van dit nieuwe thema. Illustratief in dit kader is een recente uitvraag die Bureau Regionale Veiligheidsstrategie Midden-Nederland heeft gedaan onder haar achterban (Simons, 2022). Daaruit blijkt dat 60 procent van de Utrechtse gemeenten het thema heeft benoemd in het huidige IVP en 85 procent gaat het benoemen in het nieuwe IVP. Maar 70 procent van de Utrechtse gemeenten geeft ook aan de plannen niet uit de bestaande middelen en formatie te kunnen realiseren. Last but not least, geeft slechts 4 procent van de OOV’ers aan voldoende zelfvertrouwen te ervaren in de aanpak van cybercriminaliteit. Ook ventileerden respondenten een behoefte aan beproefde methoden. Daar ligt − naast structureel prioriteit en budget toekennen − wat ons betreft dan ook de sleutel voor de lokale aanpak van cybercriminaliteit: samenwerken aan een gedeelde kennisbasis, innovatie en het bouwen aan een set van bewezen effectieve interventies.

Handvatten
Uit de ervaringen van Spithoven en Leukfeldt zijn de volgende handvatten voor de lokale aanpak van cyberweerbaarheid ontstaan:

  1. Maak serieuze capaciteit en budget vrij voor het werken aan cyberweerbaarheid en motiveer partners in de lokale driehoek (Openbaar Ministerie en politie) datzelfde te doen. Investeer in het bewustzijn van de omvang en impact van cybercriminaliteit in de lokale politiek en werk daarmee aan draagvlak voor investering van tijd, capaciteit en geld voor de lokale aanpak van cyberweerbaarheid; 
  2. Omarm de onbekendheid van cybercriminaliteit. Wanneer je je erin verdiept zul je snel meer grip op de materie krijgen. Er hangt een onterechte mystiek rondom cybercriminaliteit. In veel gevallen betreft het klassieke criminaliteit in een digitaal jasje; 
  3. Besef dat je al relevante ervaring hebt. Gemeenten hebben immers al succesvol preventief opgetreden tegen veelvoorkomende criminaliteit. Datzelfde kan nu op de veelvoorkomende cybercriminaliteit worden gedaan; 
  4. Vind niet het wiel steeds opnieuw uit. Breng in kaart wat er al door anderen is uitgedacht en uitgeprobeerd en sluit je aan bij overlegvormen en netwerken die zich hierop richten. Het is goed je eerst te verdiepen in beproefde kennis over wat interventies succesvol maakt en hoe doelgroepen risico’s beleven voor je hierover gaat communiceren.

een volwassen aanpak van cybercriminaliteit 

De lokale aanpak van cybercrime dient sneller volwassen te worden. Allereerst moet er een brede prioriteit op politiek, bestuurlijk en uitvoerend niveau komen inclusief een serieuze budgettering. Daarnaast is het noodzakelijk om niet meer alleen in te zetten op ‘duizend bloemen bloeien’, maar moeten we toe naar een gezamenlijke kennisbasis om de lokale praktijk voor te bereiden op gedegen stappen voorwaarts in de aanpak van cybercriminaliteit. Daarbij moet er intensief worden samengewerkt om bestaande en nieuwe interventies te evalueren om in de toekomst evidence based te kunnen werken. Dat zijn gemeenten in onze ogen aan hun lokale inwoners en ondernemers verplicht. Wij leveren als samenwerkende kennisinstellingen graag onze ondersteuning en verdere bijdrage. <<

Remco Spithoven is lector Maatschappelijke Veiligheid bij Hogeschool Saxion en hoofdredacteur van Tijdschrift voor Veiligheid. Rutger Leukfeldt is directeur van het Centre of Expertise Cybersecurity en lector Cybercrime & Cybersecurity bij de Haagse Hogeschool en senior onderzoeker Cybercrime bij het NSCR.
De auteurs zijn bereikbaar voor vragen en discussies via e-mail: r.spithoven@saxion.nl en e.r.leukfeldt@hhs.nl
.