Bij de eerste tekenen van structurele woonoverlast starten corporaties meestal met lichte interventies, zoals huisbezoeken en schriftelijke sommaties. Vaak is het jarenlang pappen en nathouden als ook vervolgens de interventies van andere instellingen geen soelaas bieden. Zoals buurtbemiddeling, politie en hulpverlening. Dan rest er geen andere uitweg dan om via juridische stappen de overlastgever uit huis te krijgen. Voor alle betrokkenen is dit een onaantrekkelijk traject. 

De overlastgever verliest immers zijn of haar woning. Omwonenden zitten een lange periode in een ernstige overlastsituatie. En de verhuurder is veel tijd en geld kwijt aan sociaal beheer, dossieropbouw en een ontruimingsprocedure. Daarnaast willen corporaties ontruiming vaak het liefst voorkomen vanuit hun kerntaak om kwetsbare groepen te huisvesten. Bovendien is het niet wenselijk dat de overlast naar elders wordt verplaatst. 

PILOT GEDRAGSAANWIJZINGEN

Om deze leemte tussen lichte interventies en het starten van een ontruimingsprocedure op te vullen, zijn (huurrechtelijke) gedragsaanwijzingen onder de aandacht gekomen. Een gedragsaanwijzing is een voor een huurder die woonoverlast veroorzaakt, geldend gebod of verbod. Een verbod houdt voor een huurder de verplichting in om iets na te laten. Zoals een verbod om ’s nachts harde muziek te draaien. Een gebod is een verplichting voor de huurder om iets te doen. Bijvoorbeeld het gebod om hulpverlening te aanvaarden. Een corporatie kan met de huurder een vrijwillige gedragsaanwijzing aangaan. Die kan worden neergelegd in een vaststellingsovereenkomst. De woningcorporatie kan ook de rechter vragen om aan de huurder deze op te leggen. Dat gebeurt wanneer het niet lukt om tot een vrijwillige gedragsaanwijzing te komen, of als de huurder zich er niet aan houdt. 

In alle gevallen is een sanctie opgenomen indien de huurder zich niet aan aanwijzingen houdt

Hoewel de gedragsaanwijzing een bestaand instrument is, zetten door onbekendheid veel verhuurders deze niet in. Het afgelopen jaar heeft een pilot gelopen met het instrument. Die beoogde om de toepassing ervan door woningcorporaties te bevorderen en er praktijkervaring mee op te doen (zie ook het kader Pilot gedragsaanwijzingen). 32 corporaties hadden 53 casussen aangedragen voor een vrijblijvend advies over hoe een gedragsaanwijzing toe te passen in hun casus(sen). 

Evaluatie gedragsaanwijzingen 

In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) hebben wij de werking van gedragsaanwijzingen inzichtelijk gemaakt. Dat gebeurde door middel van een literatuuronderzoek, een webenquête en casestudies. Voor 37 van de 53 casussen die waren aangemeld bij de pilot is een digitale vragenlijst ingevuld. Uiteindelijk zijn binnen de looptijd van het onderzoek 18 gedragsaanwijzingen overeengekomen. Hiervan zijn er 10 door middel van interviews met professionals, omwonenden en overlastgevers uitgediept.

Overlastsituaties in casussen

In de meeste casussen die bij de pilot waren aangemeld, was er sprake van geluidsoverlast, die nogal eens gepaard ging met intimidatie. Vervuiling kwam ook regelmatig voor, net als overlast door huisdieren. In veel overlastsituaties lijkt sprake van een asymmetrisch conflict, waarbij maar een partij (de omwonenden) een probleem ervaart. De overlastgevers zijn vaak huishoudens met (een cumulatie van) onderliggende problemen, zoals alcohol- en drugsmisbruik, psychische en gedragsstoornissen, werkloosheid, schulden, huiselijk geweld et cetera. Het gaat veelal om sociaal zwakke gezinnen en alleenstaanden zonder duidelijke dagbesteding, die vaak al met hulpverlening in aanraking zijn geweest. Onder hen zitten ook ‘zorgmijders’: mensen die niet om hulp vragen of aangeboden hulp niet accepteren. 

In een aantal gevallen vertonen de overlastgevers uitgezonderd de overlast geen ‘problematisch’ gedrag. De huurder is bijvoorbeeld niet bekend bij hulpverlening of politie, er is sprake van werk en de huur wordt tijdig overgemaakt. In deze casussen blijft de overlast dikwijls beperkt tot één afgebakende vorm (tuin niet onderhouden) of wordt de overlast wordt veroorzaakt door hun (deels) inwonende partner. 

In alle casussen waren door corporaties lichte interventies ingezet en was er ook vaak contact geweest met de wijkagent of een andere instelling. Toch heeft dit niet tot structurele oplossingen geleid. De gedachte was dat gedragsaanwijzingen dit mogelijk wel zouden doen. 

Type gedragsaanwijzing

Van de 18 casussen met een gedragsaanwijzingen, werd in 12 gevallen een gedragsaanwijzing vrijwillig overeengekomen en in 4 gevallen legde de rechter deze op. In 2 casussen werd de gedragsaanwijzing onder zachte dwang van de rechter vrijwillig overeengekomen.

De gedragsaanwijzingen variëren in inhoud en in vorm, afhankelijk van de overlast, de problematiek van de overlastgever en de professional die haar opstelt. In de gedragsaanwijzing zijn meestal verboden opgenomen, in wat minder gevallen een gebod. In een kwart van de gevallen was het verplicht accepteren van hulpverlening onderdeel van de gedragsaanwijzing.

Het symbolische element van het ondertekenen is een belangrijke prikkel

In alle gevallen is een sanctie opgenomen indien de huurder zich niet aan aanwijzingen houdt. Het starten van een ontruimingsprocedure komt het meest voor. Dwangsommen zien we vooral bij gedragsaanwijzingen waarbij een rechter betrokken is. Corporaties nemen liever zelf geen boetes op, omdat het voor hen lastig te innen is en tot nieuwe procedures leidt. 

Figuur 1> Opgenomen sancties in gedragsaanwijzingen zonder rechterlijke betrokkenheid en gedragsaanwijzing, waarbij de rechter intervenieert (18 casussen)

Informatie aan omwonenden

Bij woonoverlast kan naast de feitelijke overlast ook sprake zijn van secundaire victimisatie. Omwonenden voelen zich niet alleen slachtoffer van de overlastgever, maar ook van instanties die falen om deze problematiek adequaat aan te pakken. In vrijwel alle casussen werden de omwonenden in algemene termen (dus niet over de specifieke inhoud) geïnformeerd over de gedragsaanwijzing. Dat moest omwonenden het vertrouwen geven dat hun klachten serieus worden genomen. De meeste omwonenden reageerden daar positief op. Ook riepen de corporaties de omwonenden op om eventuele overlast te blijven melden, aangezien dit veelal de belangrijkste (of de enige) vorm van controle op de naleving is.

Effect van gedragsaanwijzing

In 14 van de 18 casussen met een gedragsaanwijzing was tijdens het uitvragen de overlast (vooralsnog) gestopt. Bij 2 casussen was de overlast afgenomen, maar nog wel aanwezig. Bij beide casussen betrof het één huishouden dat bleef klagen, terwijl andere omwonenden geen meldingen meer deden. Bij 2 van de 18 casussen was de overlastsituatie ernstig gebleven. In één geval hield de corporatie daar al rekening mee: de gedragsaanwijzing werd dan ook met succes ingezet om bij een ontruimingsvordering voor de rechter sterker te staan.

Figuur 2> Resultaat van de gedragsaanwijzing op de overlast in 18 casussen  

Naleving van de aanwijzingen

De overlastgevers houden zich in een samenspel van redenen aan de gedragsaanwijzing. Deze redenen zijn:

  1. Het opnemen van een ontruimingsdreiging werkt afschrikwekkend. Corporaties hadden weliswaar niet altijd de intentie om daadwerkelijk een gerechtelijke procedure te starten. Toch hebben overlastgevers dit wellicht als een aanmerkelijke kans ervaren. Maar ook dwangsommen die door rechter worden opgelegd kunnen angst inboezemen. Zeker wanneer de huurder ook al veroordeeld is tot het betalen van de proceskosten. 
  2. Door het aanhaken van hulpverlening wordt de eventueel onderliggende problematiek aangepakt. In 5 van de 9 casussen waarin het accepteren van hulpverlening was opgenomen, is als gevolg van de ondersteuning de overlast verminderd. 
  3. Bewustwording van geldende waarden en normen speelt een rol in het terugdringen van de overlast. Schuldbewustzijn bij de overlastgevers zien we vooral bij diegenen die met relatief weinig andere problematiek kampen. 
  4. Het symbolische element van het ondertekenen is een belangrijke prikkel. De gedragsaanwijzing wordt in een min of meer formele setting door alle betrokkenen ondertekend. Hiermee worden overlastgevers direct op hun verantwoordelijkheid aangesproken. En door de ondertekening committeren zij zich aan de gemaakte afspraken.

Tot besluit: een bruikbare en effectieve interventie

De gedragsaanwijzing woonoverlast is een nuttige, bruikbare en veelal effectieve interventie voor het terugdringen van woonoverlast. In de meerderheid van de onderzochte gevallen verdwijnt de overlast na de vaststelling van de gedragsaanwijzing. Het ziet er dus naar uit dat de gedragsaanwijzing, wanneer lichtere interventies niet werken, een leemte in het instrumentarium inderdaad opvult. Hierbij wel de toevoeging dat de leemte niet echt bestond, omdat de gedragsaanwijzing namelijk gebruikmaakt van bestaande juridische mogelijkheden. Bijna alle corporaties die aan de pilot hebben deelgenomen denken dan ook gedragsaanwijzingen in de toekomst vaker in te zetten. << 

Omvang woonoverlast
Uit cijfers van het CBS blijkt dat ruimt 5 procent van de Nederlanders veel overlast ervaart van buurtbewoners. Daarnaast verwacht de koepelorganisatie van woningcorporaties, Aedes, dat het aantal meldingen van overlast verder toe zal nemen. Want steeds meer verwarde mensen wonen door de decentralisaties vaker zelfstandig. In een recent onderzoek van Aedes geeft driekwart van de corporaties aan dat het afgelopen jaar er een toename is van overlast door huurders die verward gedrag vertonen. Het aantal meldingen van structurele overlast door verwarde huurders wordt voor 2015 op 18.000 geschat.

Pilot gedragsaanwijzingen
De pilot werd uitgevoerd door het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid; de koepelorganisatie van woningcorporaties Aedes; het Centrum voor Openbare Orde en Veiligheid van de Rijksuniversiteit Groningen; de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Veiligheid en Justitie; en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. De overlast stopte in de meeste gevallen. Daarnaast werden met de gedragsaanwijzingen ook andere doelen van de corporaties verwezenlijkt. Zoals het voorkomen van een dreigende ontruiming.

 Roland Oude Ophuis is werkzaam bij Regioplan beleidsonderzoek. Dit artikel is gebaseerd op het onderzoek Hoe werken gedragsmaatregelen woonoverlast? Evaluatie gedragsaanwijzing woonoverlast. De auteur is bereikbaar voor vragen en discussies via e-mail: roland.oude.ophuis@regioplan.nl.