‘De overheid hobbelt van incident naar incident’
Er zit betonrot in de pilaren van de democratische rechtsstaat. Diverse groepen in de samenleving vertrouwen de instituties niet meer en onderzoekers van het Verwey-Jonker Instituut spraken een aantal van hen. Hou op met incidentenpolitiek en reflecteer op je eigen handelen. ‘Je zou van een overheid verwachten dat ze beter nadenken over wat voor een burger werkt.’

Naar aanleiding van de demonstratie van tienduizenden tegenstanders van het Nederlandse coronabeleid op 5 september 2021, verstuurde D66-Kamerlid Jan Paternotte een tweet : ‘Radicalisering. Vandaag op de Dam in een ranzige cocktail van homohaat, antisemitisme, fake news en intimidatie. Met een prinsenvlaggetje erin.’
De tweetstorm die deze opmerking ontketende, toonde aan dat de demonstranten lang niet allemaal te plaatsen zijn onder het kopje ‘witte, racistische, homofobe, laagopgeleide en slecht geïnformeerde, op de PVV of FvD stemmende mopperkont’, zoals ze vaak worden geframed. Homoseksuelen lieten weten zich volledig veilig te hebben gevoeld in deze mensenmassa en Groen Links-stemmers die meeliepen, vroegen zich hardop af of ze nu ineens ‘rechts’ waren.
Grote diversiteit
Wie de afgelopen coronajaren goed heeft opgelet, zal hebben gezien dat de groep met weinig vertrouwen in de overheid veel diverser is dan de framing van Paternotte. In de demonstratie vielen verschillende groepen te onderscheiden: mensen die tegen onvrijheid zijn, mensen die vinden dat vaccineren gelijkstaat aan het ondersteunen van de onheuse farmaceutische industrie, religieuzen, mensen die de QR-code als splijtzwam in de samenleving ervaren, niet-gevaccineerden vanwege gezondheidsredenen of vanuit complotgedachten. Links, rechts, maatschappelijk geëngageerd en gelovend in complotten, in deze demonstratie kwam het allemaal samen.
Opschalen van wantrouwen
Volgens Eliane Smits van Waesberghe, onderzoeker bij het Verwey-Jonker Instituut, heeft de complexiteit van deze kluwen van verschillende groeperingen gezorgd voor het dominante overheidsdiscours van ‘doe wat we zeggen en wie het niet met ons eens is, is een wappie’.
‘De groepen die geen vertrouwen hebben in de overheid, zoeken elkaar op’
“Op die manier zet de politiek polarisatie in en ook de media hebben daar een behoorlijke rol in gehad. De groepen die geen vertrouwen hebben in de overheid, zoeken elkaar op en dat heeft een opschalende werking voor het wantrouwen.” Ook de sociale media voeden het wantrouwen, want door algoritmes worden mensen steeds bevestigd in wat ze denken.
Geen geloof in wetenschap
Niet dat het slecht gaat in Nederland, het vertrouwen in de overheid, media en de wetenschap is nog steeds heel hoog. Maar gebrek aan vertrouwen is ondermijnend voor de stabiliteit, waarschuwt Ron van Wonderen, eveneens onderzoeker bij het Verwey-Jonker Instituut. Wie het geloof in de wetenschap verliest, zoekt zijn heil in alternatieve waarheden en samenzweringstheorieën. Dat kan leiden tot maatschappelijke onrust, zoals de consternatie rondom het Utrechtse veganistische restaurant Waku Waku. De restauranteigenaar weigerde QR-codes te checken van de klanten, het stadsbestuur sloot daarop het restaurant en sympathisanten demonstreerden voor het restaurant.
Samen met collega’s tekenden Smits van Waesberghe en Van Wonderen in Van persoonlijke krenking tot vertrouwensbreuk de verhalen op van 50 burgers over hun gebrek aan vertrouwen in de democratische rechtsstaat en zijn instituties. Dit gaat over het deel van de Nederlandse samenleving dat te weinig wordt gehoord en begrepen, in 7 regio’s door het land. Bijvoorbeeld wat betreft de Groningse gaswinning of de nasleep van de vuurwerkramp in Enschede.
Terugtrekkende overheid
In de verhalen over wantrouwen zagen de onderzoekers 5 thema’s, zoals de onzichtbaarheid van de overheid. Uit naam van bezuinigingen en efficiency, digitaliseren de overheidsdiensten. Het persoonlijke valt steeds meer weg door een terugtrekkende overheid. Contact met een instantie verloopt vaak online of via een callcenter. We hebben niet te maken met mensen, maar met systemen.
‘In een technocratisch systeem is er geen ruimte voor individuele omstandigheden’
Had je in het verleden een vervelend gesprek met een gemeenteambtenaar op het gemeentehuis, dan kon je hem als schuldige aanwijzen. Maar als je telefonisch of online een akkefietje hebt, dan richt de onvrede zich op het hele systeem, legt Van Wonderen uit. “Je kunt dan spreken van opschalen van wantrouwen. De persoonlijke benadering is een soort buffer voor het wantrouwen richting de instituties.” Dit speelt zich af op allerlei niveaus, want alles komt op afstand te staan. Door schaalvergroting in gezondheidszorg en onderwijs, de bankfilialen en politiebureaus zijn weg uit de wijken en er is bezuinigd op jongeren- en opbouwwerk.
Vinkjes zetten
De onzichtbaarheid van de overheid gaat hand in hand met de onzichtbaarheid van de burger. Van Wonderen: “In een technocratisch systeem waarbij je vinkjes moet zetten, is er geen ruimte voor individuele omstandigheden. Als je te maken hebt met de Belastingdienst en jouw specifieke situatie past niet in het stramien, waar moet je dan terecht? De studenten bij de Belastingtelefoon kunnen veel vragen ook niet beantwoorden.”
Schijnparticipatie
Onvrede onder burgers kan ook ontstaan als ze het gevoel hebben dat ze niet worden meegenomen in beslissingen. Een ‘Haagse kliek die alleen maar de eigen belangen najaagt’, werkt wij-zij-denken in de hand. Dat meenemen van de wensen van mensen in het besluitvormingsproces, luistert nauw. Een gevoel van schijnparticipatie ligt op de loer, geeft Smits van Waesberghe aan. Voor de bühne worden opgeroepen om ergens wat van te vinden, maar uiteindelijk blijkt het slechts schijninspraak waar niets mee wordt gedaan.
‘De burger wordt naar de achterkant van het participatieproces geduwd’
Neem het plaatsen van windmolens, in de fase van planvorming weet vrijwel niemand er nog van en worden bezwaren afgewimpeld onder het mom van ‘je bent te vroeg, want de plannen moeten nog worden uitgewerkt’. Maar zodra de plannen wel concreet zijn en staan de windmolens al bijna in je achtertuin, dan is alles al besloten. ”De burger wordt naar de achterkant van het participatieproces geduwd, waar hij dan geen invloed meer heeft”, vindt Van Wonderen. “Wat mij betreft zit dat scheef.”
Incidentenpolitiek
Ook huisvesting voor vluchtelingen kan wantrouwen en protesten tegen de overheid hoog doen oplaaien. Echter, onder de protesten die schijnbaar over vluchtelingen gaan, zitten vaak diepere lagen van onvrede tegenover de gemeente of de overheid. Van Wonderen: “Toen er rellen waren tegen het AZC in Geldermalsen, waren de bewoners niet zozeer boos door de komst van vluchtelingen, maar ze waren woest vanwege eerdere negatieve ervaringen en slechte communicatie door de lokale overheid. Het niet horen van de burger speelt zich af op dit niveau. De overheid hobbelt van incident naar incident. ‘De volgende keer sturen we er agenten op af om het gemeentehuis te bewaken’, klinkt het dan. Dat is de heersende incidentenpolitiek.”
Reactief reageren
Er zit betonrot in de pilaren van de democratische rechtsstaat, waarschuwt Van Wonderen. “Het bouwwerk van de instituties staat nog, maar de fundamenten worden zwakker.” De overheid toont onvoldoende zelfreflectie of proactief handelen. Smits van Waesberghe wijst op de toeslagenaffaire. “Op een gegeven moment trekt de regering het boetekleed aan en zegt compensatie toe, maar daar moeten de ontvangers dan wel weer over betalen. Vervolgens valt heel Nederland daar over en dan is het weer van ‘oh nee, dat was toch niet zo’n handige zet’. Het is steeds heel reactief op wat er fout gaat. Je zou van een overheid verwachten dat ze beter nadenken over wat voor een burger werkt.”
Veel mensen vinden het democratisch systeem wel okay, maar ze vragen zich af wiens belang de politici dienen. Die van henzelf, van Brussel of de grote bedrijven, in ieder geval niet die van het volk. Dat wantrouwen zien de onderzoekers vooral terug bij complexe problemen zoals migratie, klimaat, de zorg en het belastingschandaal. Het gebrek aan vertrouwen richt zich niet zozeer op het systeem, maar vooral op de inrichting en uitvoering ervan. Het draait vooral om de competenties van de uitvoerders van de instituties.
Wees open over dilemma’s
Hoe kan de overheid het beschadigde vertrouwen van de burger herwinnen? Het valt of staat met communicatie. Wees als overheid open en eerlijk over je dilemma’s. Licht toe wat de (on)mogelijkheden zijn om dingen te kunnen veranderen en geef aan welke elementen zijn meegenomen in het besluitvormingsproces. Dan kan het zijn dat de burger nog steeds ontevreden is over de uitslag, maar hij voelt zich in ieder geval wel gehoord.
Goed praktijkvoorbeeld
In de Utrechtse wijk Overvecht is naar aanleiding van protesten door inwoners tegen de uitbreiding van het AZC een interessante aanpak ontstaan, Plan Einstein. De bewoners vonden dat de wijk werd gebruikt als afvoerputje, waar de stad problemen parkeerde zonder daar iets tegenover te stellen voor de inwoners, die zelf ook niet zo kansrijk waren. De wijk eiste wederkerigheid. De dialoog tussen gemeente en wijkbewoners leverde het inzicht op dat de taalcursus voor statushouders in het AZC ook interessant kan zijn voor de kansarme jeugd van Overvecht. Daaruit ontstond een akkoord en zo werd de angel uit het conflict getrokken.
Leer van het jongerenwerk, adviseert Van Wonderen. “Als een jongere een complotgedachte uit, zal een jongerenwerker niet zeggen dat hij ongelijk heeft. Hij zal doorvragen: hoe kom je aan die theorie, heeft die persoon nog meer gezegd en hoe betrouwbaar is de bron? Dat is een empathische en verbindende manier om een gesprek te voeren.”
‘Wat doet jouw communicatie en beleid met de burger?’
Daarbij, jongerenwerkers reflecteren ook op hun overtuigingen en handelen. Als het bijvoorbeeld gaat over hoe te handelen bij extremisme of racisme bij jongeren, is het belangrijk om je bewust te zijn van je eigen overtuigingen. In hoeverre bepaalt je eigen mening of je een uitspraak van een jongere als grensoverschrijdend beschouwt? Zulke reflectie heeft ook meerwaarde voor overheid of lokaal bestuur. Van Wonderen: “Stel jezelf de vraag: in hoeverre herken je de zorgen van de burger? Schoffeer je de burger niet door hem, zoals Paternotte, weg te zetten als extreemrechts in plaats van oprechte bezorgdheid te erkennen? Kortom: wat doet jouw communicatie en beleid met de burger? Die reflectie zie ik te weinig terug.”
In veel gevallen van wantrouwen of maatschappelijke onrust begint het bij erkennen dat we te maken hebben met een diverse groep met verschillende achtergronden en een diversiteit aan zorgen. Als mensen zich in hun zorgen niet serieus genomen voelen, dan worden ze bozer en krijgen ze minder vertrouwen. Dan vermindert de sociale stabiliteit en dat voedt het activisme. <<





Laat een reactie achter