De ‘onderwereld’ bestaat niet
Ondermijning wordt in het veiligheidsdomein gedefinieerd als de vermenging van de ‘onderwereld’ met de ‘bovenwereld’. Deze definitie gaat dikwijls gepaard met het beeld van een ‘veelkoppig monster’. Laten we afscheid nemen van het begrip van de ‘onderwereld’. Georganiseerde criminaliteit en ondermijning bestaan niet ondanks, maar dankzij de samenleving.

Voormalig minister van Justitie en Veiligheid Yeşilgöz-Zegerius beschreef ‘ondermijning’ als een gevaar dat van buitenaf onze wereld binnendringt: “De manier waarop de onderwereld binnendringt in onze eigen wereld is ingrijpend en raakt ons allemaal.” Daarbij krijgt ‘ondermijning’ (on)menselijke eigenschappen toegeschreven: het gaat om een “veelkoppig monster” dat elke dag “een of meer koppen omhoog steekt”. De aanpak van dit “monster” heeft vervolgens betrekking op het “afhakken” van “een paar koppen” en streeft ernaar om “het beest in zijn hart raken”. Zo adviseerde de Rekenkamer Arnhem ‘zijn’ gemeente om bij de aanpak van ondermijning het “beest recht in de bek” te kijken. Het gaat tot slot om een hardnekkig probleem: wanneer “één kop van het monster” wordt afgehakt, zal elders weer een nieuwe aangroeien.
In de jaren negentig bestond op vergelijkbare wijze het beeld van de georganiseerde criminaliteit als een buitenaards wezen. Tijdens de verhoren van de Parlementaire enquête opsporingsmethoden, IRT (1994-1996), werd Cyrille Fijnaut door de voorzitter gevraagd naar de aanwezigheid van een mysterieuze octopus:
“Er is in Nederland voortdurend sprake van de naam Octopus, als ware er een grote overkoepelende vereniging, club, groep, die octopus heet en die, onder een- of tweehoofdige leiding, alles in handen zou hebben. Wat is uw bevinding ter zake?”
Criminele groepen moeten begrepen worden in hun maatschappelijke en sociale context
Onderzoeksgroep Fijnaut kwam destijds tot de conclusie dat het beeld van één groep die zich bedient van een crimineel netwerk, als het ware via de tentakels van een octopus, niet klopt. Ook navolgend criminologisch onderzoek, zoals het recent verschenen overkoepelend fenomeenbeeld ‘Samenwerken en uitbesteden: georganiseerde misdaad in beeld’ van de Nationale Politie, benadrukt het fluïde karakter van criminele netwerken en het idee dat criminele groepen begrepen moeten worden in hun maatschappelijke en sociale context, en dus niet als een buitenaardse dreiging. Georganiseerde criminaliteit bestaat “niet ondanks, maar dankzij” de samenleving. Denk in dit verband aan de Rotterdamse haven, een van de belangrijkste levensaders van de Nederlandse economie en precies daarom van essentieel belang voor bijvoorbeeld het importeren van drugs uit Zuid-Amerika.
‘Onze eigen wereld’
Om deze reden pleit ik ervoor om in de discussie over ondermijning afscheid te nemen van de term “onderwereld” én diens bijbehorende “monsters”. Dit voorstel is niet zonder praktische waarde: de manier waarop je een begrip definieert houdt verband met de manier waarop over de oorzaken van een probleem wordt nagedacht en juist dit is weer bepalend voor hoe de aanpak van het probleem wordt vormgegeven. Woorden maken daden.
In het ‘monster’-frame ligt de nadruk op de dader als ‘de ander’
Het onderscheid tussen de boven- en onderwereld plaatst het probleem van georganiseerde criminaliteit onterecht buiten onze invloedsfeer en ontslaat ons van het willen begrijpen van crimineel gedrag. ‘Monsters’ zijn immers anders dan ‘wij’ en die kan en wíl je niet begrijpen—die kan je alleen maar de “kop afhakken” en “keihard aanpakken”. De realiteit is dat mensen betrokken raken bij georganiseerde criminaliteit door een samenspel van allerlei omstandigheden, sociale relaties, individuele factoren zoals psychische stoornissen, gezinsfactoren en (criminele) gelegenheden. Criminaliteit, in welke vorm dan ook, wordt gepleegd door mensen die inherent onderdeel uitmaken van wat de minister van Justitie en Veiligheid eerder omschreef als “onze eigen wereld”. In andere woorden: criminaliteit is het resultaat van onze wereld. Denk bijvoorbeeld aan de achterop geraakte buurten waarin jongeren kwetsbaarder zijn om bij criminaliteit betrokken te geraken, maar ook aan de aanbieders van cryptocommunicatiediensten, zoals het recent ontmantelde Matrix. Het feit dat het opsporingsdiensten (weer) is gelukt om een dergelijke dienst uit de lucht te halen en (live) met berichten mee te lezen, laat zien dat de aanbieders en gebruikers van deze dienst(en) zich onterecht in een andere wereld waanden.
Gelegenheden wegnemen
In het ‘monster’-frame ligt de nadruk op de dader als ‘de ander’. Het gaat uit van een wezen dat vanuit een andere wereld onze gegoede en gezonde maatschappij komt opvreten om vervolgens terug te keren naar zijn eigen (onder)wereld. Het is van belang om in te zien dat daders van georganiseerde criminaliteit niet fundamenteel anders zijn dan wij, met name ten behoeve van een effectieve aanpak. Het is belangrijk om de overwegingen en keuzes van daders onbevooroordeeld te (willen) analyseren en begrijpen om vervolgens de (criminele) gelegenheden te dichten in die ene wereld die we allemaal met elkaar delen. <<
Teun van Ruitenburg is lector Ondermijning bij het Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht, Avans Hogeschool, tevens senior onderzoeker bij het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR ). Deze bijdrage is grotendeels gebaseerd op de lectorale rede van de auteur op 27 september 2024 aan Avans Hogeschool, Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht (Van Ruitenburg, 2024).
De auteur is bereikbaar voor vragen en discussies via e-mail: t.vanruitenburg@avans.nl.




Laat een reactie achter