De reclassering staat pal in de frontlinie. Reclasseringswerkers bezoeken gedetineerden in de gevangenis of ze komen in de woning van een verdachte of veroordeelde voor een gesprek of om een enkelband om te doen. De problematiek van de cliënten wordt steeds complexer en daardoor is het steeds moeilijker om het reclasseringswerk op een goede manier uit te voeren. Johan Bac, die in 2018 de overstap maakte van officier van justitie naar directeur van Reclassering Nederland, spreekt over ‘verwarden’ en ‘verharden’. Meer tbs-klanten, meer vuurwapengevaarlijke criminelen en andere extreme delinquenten komen terecht bij de reclassering voor toezicht, een werkstraf of een enkelband. “Mensen komen over het algemeen niet juichend bij ons binnen”,  merkt Bac op.  

Klopt het dat de meeste van jullie cliënten zich weer of nog steeds vrij in de samenleving bewegen? 
“Het algemene misverstand is dat mensen heel lang vastzitten, maar de gemiddelde detentie bestrijkt maar een paar weken. Zo’n 70 procent zit korter dan 12 weken vast. We zeggen weleens gekscherend ‘gedetineerden zijn van de samenleving’. Het is onze buurman, een vader op school of iemand van de sportclub.” 

‘Iets meer waardering voor de werkstraf is echt nodig’

“Onze uitdaging ligt bij deze groep die maar kort vastzit. De belangrijkste stap is vanuit de bajes naar de samenleving. Daar leven de slachtoffers, maar ook de verdachten en de veroordeelden. Wij doen het om de burger te helpen en om uiteindelijk de criminaliteit te verminderen.” 

Veel mensen zijn kritisch op de werkstraf. Hebben zij een punt?
“In het verleden pendelden de justitiële autoriteiten tussen een geldboete of gevangenisstraf. Toen is de werkstraf geïntroduceerd en die nam een enorme vlucht. Vervolgens is het mogelijk gemaakt als wettelijk alternatieve sanctie en sinds een paar jaar is het een hoofdstraf. Het wordt veel vaker opgelegd dan een celstraf. Jaarlijks hebben we nu zo’n 35.000 werkgestraften per jaar, variërend van 10 tot maximaal 240 uur. Gemiddeld duurt het 60 uur. Het is dus een belangrijk deel van ons sanctiestelsel en het biedt veel voordelen. Het irriteert me dat mensen zo vaak denken dat veroordeelden gemakkelijk wegkomen met een taakstrafje, want dat is namelijk niet zo.” 

‘Wij leveren ongeveer 2u0026nbsp;miljoen uren per jaar terug aan de samenleving’

“Ik heb zelf een dag werkstraf ondergaan om me in te werken bij de reclassering en ik heb hem als officier van justitie talloze keren geëist bij de rechtbank. De veroordeelde moet elke ochtend om kwart voor 8 aanwezig zijn en stapt om 8 uur in een busje op weg naar de kringloopwinkel of plantsoenendienst. Zwaarder werk komt ook voor. Wie 3 minuten te laat komt, krijgt een gele kaart. Als iemand de voorwaarden geregeld overtreedt, sturen we de zaak terug naar het OM die ervoor kan zorgen dat iemand weer vast komt te zitten. Wij leveren ongeveer 2 miljoen uren per jaar terug aan de samenleving als compensatie voor het aangedane leed. Het is goedkoper dan een gevangenisstraf en de recidivecijfers van mensen die een werkstraf hebben gehad, zijn aanzienlijk lager dan van hen die hebben vastgezeten. Iets meer waardering voor de werkstraf is echt nodig.”

De reclassering in cijfers
Vorig jaar kregen zo’n 80.000 verdachten en veroordeelden te maken met Reclassering Nederland. Ze werden bezocht na een arrestatie, kwamen onder toezicht te staan, volgden een gedragstraining, kregen een enkelband om of voerden een werkstraf uit. Een minderheid van 15 procent is vrouw. Meer dan de helft is jonger dan 35 jaar. Bij een vijfde van het cliëntenbestand is een verstandelijke beperking vastgesteld, bij 1 op de 10 bestaat er een vermoeden daarvan.
Van de cliënten die een werkstraf of toezicht kregen opgelegd, was bij ruim een kwart het hoofddelict agressiegerelateerd tegen personen, krap een kwart pleegde een vermogensdelict, gevolgd door verkeers- en drugsdelicten, die samen een kwart van het cliëntenbestand vormen.
Bron: jaarverslag Reclassering Nederland 2018

De reclassering werkt met veel meer verdachten en veroordeelden dan het hele gevangeniswezen bij elkaar opgeteld. Tot zo’n 20 jaar geleden trokken gevangenissen en de reclassering veel nauwer met elkaar op dan tegenwoordig het geval is. De reclassering was betrokken vanaf binnenkomst in de gevangenis tot en met weer terug de maatschappij in. Bezuinigingen zijn de reden dat de reclassering zich sindsdien buiten ontfermt over de veroordeelden en het gevangeniswezen binnen. Bac: “Ons ideaal is om dat weer te herstellen.” 

Die ontvlechting had een nadelig effect op de kwaliteit van de re-integratie?
“De laatste jaren werken de reclassering, gevangeniswezen en de gemeenten naast elkaar en dat kan niet. Een ex-gedetineerde moet immers vanuit de penitentiaire inrichting weer terug de wijk in. Hij moet ergens wonen en heeft een inkomen nodig. Onlangs hebben we een bestuurlijk akkoord gesloten tussen de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, DJI en Reclassering Nederland, waarin is afgesproken dat we structureel met elkaar gaan samenwerken om de re-integratie vorm te geven.” 

‘Wat betreft het uitwisselen van gegevens, vallen wij onder de vlag van justitie’

“Het voordeel van de reclassering is dat we werken vanuit een gedwongen kader, dus we kunnen mensen onder toezicht houden en onderwerpen aan urinecontroles. De kracht van gemeenten is dat ze ex-gedetineerden kunnen verleiden met een woning, uitkering of andere zaken. En DJI beschikt over veel informatie, omdat iemand heeft vastgezeten. Met meer onderlinge afstemming voorkomen we recidive.”

Lopen jullie in die samenwerking op tegen de beperkingen van de Algemene Verordening Persoonsgegevens?
“Tussen de reclassering en DJI speelt dat probleem niet zo. Wat betreft het uitwisselen van gegevens, vallen wij onder de vlag van justitie. Voor gemeenten ligt dat lastiger. Een belangrijk punt in het convenant is dat we een basis willen voor het verschaffen van informatie. Dat moet mogelijk zijn rond deze doelgroep en ik denk dat we daar nog wel uit gaan komen. Beleid en wetgeving moeten nog wel worden aangepast, maar de intentie is om op een goede manier uit te wisselen.” 

Wat gaat er veranderen in de huidige vorm van samenwerken met gemeenten?
“Het wordt intensiever. Gemeenten hebben nu het recht op informatie bij de zwaardere delicten. Nu mag er voor bepaalde categorieën vanuit het justitiedomein informatie aan gemeenten worden verschaft. Dan krijgt de gemeente Utrecht bijvoorbeeld te horen dat Pietje volgende maand vrijkomt en dat hij heeft gezeten voor een overval. Wij willen nu dat dit een bredere categorie wordt en we willen intensiever samenwerken.” 

‘De politie kan zich met veel meer dingen bemoeien’

“Eigenlijk moet je bij elke gedetineerde bij binnenkomst al kijken naar de behoeften en belangen en wie kan welke rol spelen. Dan heb je als iemand vastzit tijd om een aantal dingen te regelen. Aan het einde doe je dan nog zo’n check en als de gedetineerde dan naar buiten gaat, is er aan een aantal voorwaarden voldaan. Uiteindelijk willen we met DJI en de gemeenten samenwerken rondom alle doelgroepen. Dat is ambitieus, maar ik geloof echt dat dat gaat helpen om onze samenleving veiliger te maken.”  

Naast dichter bij de client in de gevangenissen, willen jullie ook meer de wijken in?
“Klopt, de komende jaren gaan we actiever aanwezig zijn in buurten in de grote steden in  Nederland. Daar waar veel sociale problemen spelen en waar veel van onze cliënten zitten. Daar gaan we met de politie, GGZ en andere partners die de wijk intensief kennen, voortdurend afstemmen over wat het beste is voor de wijk. Daarin is de individuele cliënt voor ons als reclassering het haakje. Wij hebben geen zuiver preventieve taak, de politie bijvoorbeeld, kan zich met veel meer dingen bemoeien. We kunnen de wijkagent vragen wat hij weet van een cliënt, bijvoorbeeld als we hem niet te pakken kunnen krijgen voor een urinecontrole. Of misschien kan de GGZ ons dan vertellen dat hij is opgenomen of weten ze iets van overlast door de cliënt. 

‘De GGZ kan wel doorgeven dat iemand bekend is bij de psychiatrie’

Soms zien wij een cliënt die zich binnen ons blikveld netjes houdt aan onze voorwaarden, terwijl de partners signalen hebben van overlast. Of iemand heeft last van psychiatrische problematiek, maar wij zien niet dat het de verkeerde kant opgaat. In dat geval kan de GGZ ons helpen. Diagnoses mogen niet worden gedeeld, maar de GGZ kan wel doorgeven dat iemand bekend is bij de psychiatrie. Omgekeerd kunnen zij met onze informatie vaak wel aan de slag.” 

“Het is pionieren. Wij zijn graag zichtbaar als reclassering en om onze middelen te delen ten behoeve van de samenwerking. Zo komen we dichterbij de cliënt, in plaats van dat hij eens per week voor een toezichtsgesprek op kantoor komt. Geschoren en in zijn beste kleren. Wij zijn ervan overtuigd dat als je in de gevangenis of in de wijk dichter bij de cliënt bent, dan kunnen wij als reclassering meer het verschil maken.”<<

Bron: Reclassering Nederland