Bij een begeleide omgang van een vader en moeder met hun minderjarige kinderen, werden professionals overrompeld door een inval van de familieleden van dit gezin. In het gevecht dat hierop ontstond, is het de familie gelukt een van de minderjarige kinderen mee te nemen. Dit kind was uit huis geplaatst vanwege affectieve en pedagogische verwaarlozing. Denk hierbij aan signalen van huiselijk geweld, ongeoorloofd verzuim van school, gebrekkige verzorging en verdwijnen en verschijnen binnen de omgeving. Daarnaast zijn verschillende betrokken professionals geruime tijd bedreigd door familieleden.

‘Het komt regelmatig voor dat de professionals zich onveilig voelen’

Dit is een voorbeeld van een casus die prima past bij het Landelijk Outreachend Team (LOT), dat in 2022 en 2023 als pilot actief was. Het team was opgericht ter ondersteuning van professionals die zich bezighouden met de aanpak van criminele (familie)netwerken, waarbij de inzet stagneert als gevolg van dreiging en intimidatie vanuit de doelgroep. Steeds meer  professionals – van beleidsmakers, bestuurders en hulpverleners tot docenten en politie – hebben regelmatig te maken met dergelijke bedreiging en intimidatie, waardoor hun aanpak vaak stagneert. Het LOT werkt praktisch en casusgericht. Na zorgvuldige analyses, begeleidt het team de professionals met kennis en kunde. Waar nodig neemt het LOT de regie over. Een veilige toekomst voor minderjarigen en veilig kunnen interveniëren voor professionals staat voor het LOT voorop. De ervaringen met de 2-jarige pilot zijn vastgelegd in dit magazine.

Bedreigde professionals

Binnen de bij het LOT aangemelde casussen, leveren de analyses ervan doorgaans een bijzonder verontrustend beeld op. “Het komt regelmatig voor dat de professionals zich onveilig voelen”, vertelt Dity Mudde, vanuit MB-ALL betrokken bij het LOT. Dat levert niet zelden handelingsverlegenheid op. Zo was er een situatie waarin steeds als de professionals stappen ondernamen, de dreiging vanuit een familie toenam. Familieleden gingen intimiderend in het zicht staan, vernielden auto’s, achtervolgden de betrokken professionals onzichtbaar tot aan hun woning en lieten briefjes achter. Toen er een inval volgde op het tonen van wapens op sociale media, werd er een wapen aangetroffen. Dit bleek een nepwapen te zijn, maar die is niet van echt te onderscheiden. 

‘Is het een eenvoudig, complex óf een ongestructureerd probleem?’

“Vaak zien we belangrijke signalen over het hoofd”, blikt Mudde terug op de casussen die ze bij het LOT voorbij zag komen. Dader- en slachtofferschap lopen vaak door elkaar heen, waarbij zowel de meerder- als minderjarigen onder druk kunnen staan. Kinderen worden continu blootgesteld aan gevaar en onderdrukking binnen afhankelijkheidsrelaties. Natuurlijk is dit van invloed op hun ontwikkeling, op het welzijn van betrokken meerderjarigen en het voedt wantrouwen ten opzichte van de professionals.

Complex of ongestructureerd

“Bij aanvang hebben de professionals vaak niet helder voor ogen met welke problematiek ze te maken hebben. Is het een eenvoudig, complex óf een ongestructureerd probleem?,” zegt Meike Lommers van het CCV en nauwe samenwerkingspartner van Mudde binnen het LOT. Ze legt het verschil tussen beide uit: een complex probleem kun je uiteindelijk platslaan, je kunt het vaststellen, maar een ongestructureerd probleem niet. “Je begint ergens en je weet niet waar het stopt. Het is ongrijpbaar, we krijgen het niet geduid. Wat is er nu werkelijk aan de hand?” 

‘Inu0026nbsp;feite blijkt het eenu0026nbsp;organogram met familie- en clanbanden binnen Europa’

We maken de denkfout dat innovatie gelijk staat aan maatwerk en verbetering, vindt Lommers. “De inschatting is al gauw dat de situatie complex is, maar het besef is er niet dat het een ongestructureerd probleem betreft.” De methoden die dan worden ingezet om het probleem aan te pakken, passen niet. Integrale methodieken zoals ingezet bij de Zorg- en Veiligheidshuizen, bij persoonsgerichte aanpakken en jeugdgroepen, sluiten mooi aan op complexe problematiek. Iedere professional kijkt in de voorraadkast naar wat er binnen het eigen domein aan methodieken, interpretaties en kaders te vinden is. Lommers: “Wat nodig is voor de aanpak van wicked problems, zoals ongestructureerde problemen ook worden genoemd, moet steeds opnieuw bepaald worden. De integrale aanpakken moeten niet alleen domeinoverstijgend, maar ook fenomeenoverstijgend worden aangepakt én over de regio’s of zelfs over landgrenzen heen. Daarbij moet er aandacht zijn voor de hiërarchische verhoudingen binnen en tussen de familienetwerken.”  

Afpellen

Het LOT neemt de actuele inzet van betrokken professionals als vertrekpunt. De veiligheidsanalyse is de sleutel, dus daar gaat veel tijd en aandacht naartoe. Hoe ziet de opdracht van de professionals eruit en hoe definiëren zij het probleem? Wat is de rol van deze mensen in de geconstateerde criminaliteit? Zijn ze bedenker, aanjager of worden ze onder dwang ingezet? Alle domeinen worden met elkaar aan tafel gezet voor de probleemanalyse. “Alle waarnemingen doen mee”, benadrukt Lommers. “Dan gaan we ze afpellen: wat zijn feiten en hoe interpreteer je die? Daarnaast worden de randvoorwaarden voor veilig kunnen interveniëren gedefinieerd en georganiseerd.”

Beleefde of reële angst

Mudde: “Je denkt te maken te hebben met een gezin, maar in feite blijkt het een organogram met familie- en clanbanden  binnen Europa. Wanneer de signalen op Europees niveau uitgelopen kunnen worden, ontstaat vaak een verrijkt beeld met bijvoorbeeld een detentie van een familielid in een ander land. Bij de criminele familienetwerken die bij het LOT zijn aangemeld, draait het nooit om een enkel gezin.” Professionals die betrokken zijn bij een familienetwerk, kunnen onveiligheid ervaren. Soms is dit reëel, maar soms speelt de onveiligheid zich vooral af in hun beleving. 

‘We zien dat een collectieve angst onder professionals overgedragen kan worden’

“We zien dat een collectieve angst onder professionals overgedragen kan worden van de een op de ander”, aldus Mudde. “Hierom hebben we binnen de LOT-methodiek nadrukkelijke aandacht voor de feiten. Is het onveiligheidsgevoel een beleving óf is dat reëel? Immers, wanneer professionals zich onveilig voelen zonder daadwerkelijke dreiging, dan moeten we dit doorbreken en het systeem ‘onschuldigen’.” Lommers vult aan: “Daarnaast helpt het in kaart brengen om te weten hoe de dynamiek in elkaar steekt. Die dynamiek blijkt keer op keer bijzonder ingewikkeld, want daderschap en slachtofferschap zijn vaak verstrengeld. We hebben het niet alleen over de dynamiek binnen een gezin, maar ook tussen families en clans.” 

Spookverhalen

Tijdens het analyseren van het professionele netwerk rondom een gezin, bleek de organisatie die het dichtst bij het gezin stond niet aan tafel te zitten. Aanwezige professionals gaven aan niet met de organisatie samen te werken, vanwege een voorval in het verleden. Er bestonden verschillende zienswijzen over dit incident en de aanwezige professionals werden zich bewust dat ze dit voorval onderling binnen de keten onvoldoende hebben uitgesproken. De analyse van het gezin, het netwerk en de dynamiek tussen doelgroep en professionals, leverde dus ook inzichten op in de noodzakelijke herstelwerkzaamheden binnen de keten. Lommers: “Dit zien we vaak gebeuren. Wanneer de analyse niet zorgvuldig wordt gemaakt, kunnen er ‘spookverhalen’ blijven bestaan. Dit gaat dus niet alleen over de doelgroep, maar ook over de betrokken ketenpartners. Ongestructureerde problematiek kan door gebrek aan overzicht en inzicht, chaos en wantrouwen veroorzaken onder de betrokken professionals. Dit noemen we parallelprocessen.” 

Complex gedoe als uitdaging

Wat maakt ongestructureerde problematiek zo moeilijk om mee te werken? Het begint met een niet-heldere opdracht, wat betekent dat er geen directe actie volgt. Het is een proces van uitpluizen, analyseren en bijstellen. Voor sommige professionals betekent dit werken buiten hun comfortzone, voor de ander een perfect passende uitdaging. De aard van het probleem bepaalt wie, met welk profiel er om de tafel zitten, en dat kan onderweg veranderen. 

‘Omdat dit lange trajecten zijn, kun je het effect ervan niet direct meten’

De leden van het LOT-team zijn bovengemiddeld gericht op onveiligheid en in hun werkzame leven hebben ze meters gemaakt op gebied van dreiging. Dit type professional leeft op van ‘complex gedoe’ en kan heel goed de-escalerend werken. Op die specifieke eigenschappen hebben Mudde en Lommers elkaar gevonden. “We zijn vakidioten en willen alles uitpluizen”, merkt Lommers op. “We willen criminaliteit bestrijden door het beschermen van kwetsbaren in een complexe omgeving”, vult Mudde aan.

Criminaliteit in de familienetwerken doorbreken

Heeft Nederland het probleem met criminele familienetwerken voldoende voor ogen? De kans dat het LOT zich heropricht is groot, want zowel het ministerie van JenV als het Strategisch Beraad ‘aanpak uitbuiting binnen familienetwerken’ staan daarachter. Lommers geeft aan dat het ministerie van JenV al enkele jaren de opdracht heeft belegd bij het CCV om de uitbuiting binnen criminele familienetwerken te doorbreken. “Mooi om te zien dat het ministerie begrijpt wat er nodig is om dit fenomeen aan te pakken”, vindt ze. “Omdat dit lange trajecten zijn, kun je het effect ervan niet direct meten. Onze samenleving is ingesteld op snelle winst, maar dat werkt hier niet en het vraagt een andere mindset. Toch moeten we de criminaliteit in de familienetwerken doorbreken, want dit gaat voort van generatie op generatie. Aan de voorkant moeten we accepteren dat deze processen enorm taai zijn.” <<