Op 12 mei 2017 ging professor Gerben Bruinsma met emeritaat. Hij nam afscheid van het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) te Amsterdam. Gerben heeft in verschillende hoedanigheden een belangrijke bijdrage geleverd aan de criminologie in Nederland en daarbuiten. In de periode 1999–2014 was hij directeur van het NSCR. Ter gelegenheid van zijn afscheid verscheen een afscheidsbundel onder de titel Liber Amicorum Gerben Bruinsma. Daarin kijkt een groot aantal collega’s uit de criminologie terug op zijn carrière. Dat doen zij met herinneringen, beschouwingen over het vakgebied en nieuwe wetenschappelijke bijdragen in de geest van zijn criminologisch werk.

In Nederland is sinds 2007 sprake van een significante daling van de criminaliteit

Veel criminologen zijn geïntrigeerd door de oorzaken voor het ontstaan van criminaliteit. Die willen ze op verschillende manieren in kaart brengen, blijkt maar weer eens uit dit vriendenboek. Zo zien we uitgebreide statistische berekeningen en theorieën die worden getoetst. Het lijkt alsof criminologen vooral georiënteerd zijn op verklaringsmodellen voor het ontstaan van criminaliteit: waarom plegen mensen criminaliteit, wat drijft ze en wat weerhoudt hen? Maar waar ze grote moeite mee hebben is om verklaringen te bieden voor de gebleken daling van de criminaliteit. Waarom is die de afgelopen jaren zo spectaculair gedaald? 

Eén ding is duidelijk, Nederland is echt veiliger geworden. In Nederland is sinds 2007 sprake van een significante daling van de criminaliteit. Het totaal aantal geregistreerde misdrijven is in 8 jaar tijd met ruim 26 procent omlaaggegaan. In 10 jaar tijd zien we dat het totale slachtofferschap met bijna 35 procent daalt. Onder jongeren is de daling van het totale slachtofferschap nog omvangrijker. Die doet zich zowel voor bij vermogenscriminaliteit (autodiefstal, woninginbraak, autokraak, winkeldiefstal, straatroof en zakkenrollerij) als geweldscriminaliteit (mishandeling, seksueel geweld, verkrachting, moord en doodslag). Opvallend is de sterke daling tussen 2007 en 2016 van het aantal volwassen en jeugdige verdachten in Nederland, met respectievelijk 40 en 60 procent. De afname van criminaliteit zien we in een groot deel van de geïndustrialiseerde wereld. Daarbij zijn er overeenkomsten in de omvang en achtergrond van de criminaliteitsdaling tussen verschillende landen.

Criminologen hebben dus grote moeite om verklaringen te geven voor de gebleken criminaliteitsdaling. “It is pretty embarrassing to criminology as a profession that nobody has come close to explaining the huge drops in crime experienced in industrialised countries in the last decade or so”. Met deze verzuchting van Graham Farrell e.a. (2008) is de toon gezet. Het is een pijnlijke maar terechte constatering. Want de (internationale) criminologische wetenschap heeft duidelijk steken laten vallen in de verklaringen waarom de criminaliteit is gedaald. Slechts een kleine groep criminologen heeft zich de afgelopen jaren beziggehouden met dit onderwerp. De kennis die dat heeft opgeleverd is verwerkt in de feestbundel van Gerben Bruinsma. 

Mijn bijdrage richt zich op de volgende vragen: 

  1. Is het niveau van criminaliteit gedaald? Waar, en in welke omvang heeft die daling plaatsgevonden? Welk type delicten betreft het? Op basis van welke (statistische) bronnen kunnen we hier uitspraken over doen? 
  2. Waarom is de criminaliteit gedaald? Welke plausibele verklaringen kunnen worden gegeven? 

Voor vraag 2 beoordeel ik vanuit de beschikbare literatuur verschillende hypotheses. Speciale aandacht gaat uit naar de zogeheten security hypothese. Die brengt de gebleken (internationale) criminaliteitsdaling in verband met grootschalige beveiligingsmaatregelen. Die worden vaker toegepast en de kwaliteit ervan is verbeterd. Dan moet je denken aan startonderbrekers, inbraakpreventieve maatregelen, private beveiliging en gelegenheid beperkende maatregelen. En ten slotte presenteer ik een aantal hoofdconclusies. Geïnteresseerde lezers kunnen voor een antwoord op bovenstaande vragen de bijdrage downloaden.

Preventie moet meegroeien met maatschappelijke ontwikkelingen

Het blijkt dat criminaliteitspreventie een wezenlijke voorwaarde is om de gelegenheid te beperken om eenvoudig en vaak ongemerkt delicten te plegen. Die preventie moet echter meegroeien met de maatschappelijke ontwikkelingen. Daarbij zal de nadruk meer en meer komen te liggen op maatschappelijke veranderingen die voortkomen uit technologische ontwikkelingen, open grenzen, en internationalisering. Er ontstaan steeds meer criminaliteitsfenomenen waarvoor geen territorium is aan te wijzen. Er is bij verschillende van die fenomenen daadwerkelijk sprake van grenzeloze (criminele) mogelijkheden. Dat verdient tijdig preventieve investeringen om niet de kans te lopen dat het hang- en sluitwerk op onze voordeur goed is verzorgd, maar dat burgers en bedrijven via de elektronische snelweg worden bestolen. Veel kan dan worden geleerd van de huidige inzichten die de meest valide verklaring geven rond de daling van de ‘klassieke’ criminaliteit. Het is te hopen dat de criminologische wetenschap daarin een prominentere rol zal spelen dan de behoudende rol die zij de afgelopen jaren heeft vervuld. <<

Jaap de Waard is werkzaam bij het ministerie van Veiligheid en Justitie. Hij is lid van de kernredactie van Secondant. De auteur is bereikbaar voor vragen en discussies via e-mail: j.de.waard@minvenj.nl.