Veel hardnekkige beelden over cybercrime kloppen niet, zegt Rutger Leukfeldt. Cybercriminelen oppakken lijkt bijvoorbeeld heel lastig, maar ze laten genoeg digitale sporen achter. Ook zijn het lang niet altijd anonieme internationale eenlingen: veel cybercriminelen kennen elkaar gewoon van school, uit de buurt, uit detentie of via via. En: de slachtoffers zijn niet naïef – iedereen kan erin trappen.
Leukfeldt is hoogleraar Cybercrime aan de Universiteit Leiden; zijn bijzondere leerstoel Governing Cybercrime wordt gefinancierd door het NSRC. Daarnaast is hij lector Cybercrime en Cybersecurity bij de Haagse Hogeschool. Zijn onderzoek richt zich op de ‘human factor’ in cybercrime. “Ik kijk naar wie de daders zijn, hoe zij werken, maar ook naar de slachtoffers én naar de mensen die cybercrime aanpakken.”

Je hebt onderzoek gedaan naar de daders van cybercriminaliteit, onder andere door politieonderzoeken naar criminele hackers te bestuderen. Wat is er nu bekend over de daders? 

“Dé cybercrimineel bestaat niet. Er zijn georganiseerde internationale netwerken met een duidelijk verdienmodel, bijvoorbeeld ransomwaregroepen die vanuit het buitenland bedrijven aanvallen en veel geld buitmaken. Dat past bij het beeld dat veel mensen bij cybercriminelen hebben; vaak wordt gedacht dat ze technisch heel slim en ongrijpbaar zijn en vanuit het buitenland opereren. Maar er zijn ook jongeren in eigen land die cyberdelicten aan hun repertoire hebben toegevoegd. Die zijn bezig met alles waarmee ze zo snel mogelijk geld kunnen verdienen: WhatsApp-fraude, bankhelpdeskfraude, phishing. Daarnaast heb je jonge daders met wat meer technische kennis die meer technische delicten plegen, zoals een school of bank platleggen.

‘Daders zitten vaak niet in hun eentje iets te doen: ze werken samen en kennen elkaar’
Rutger Leukfeldt, hoogleraar Cybercrime aan de Universiteit Leiden

De in Nederland gewortelde dadergroepen kennen elkaar ook buiten het internet; van school, uit de buurt. Ze zitten niet helemaal geïsoleerd in hun eentje iets te doen. Heel verschillende typen daders en dadergroepen dus; daar moet de aanpak op gericht zijn. Je komt er niet met alleen een technisch hulpmiddel maken om de technische hackers buiten de deur te houden.”

Hoe raken jonge daders betrokken bij cybercrime?

“We hebben nu een groot Europees onderzoeksprogramma lopen naar de ontwikkelpaden van jonge daders. Daarin zie je dat het vaak begint uit interesse. Ik heb inmiddels ongeveer 25 criminele hackers gesproken, en zij vertellen dat het simpelweg begint met vragen als: hoe werkt zo’n computer eigenlijk, hoe kan ik iets maken en hoe kan ik het vervolgens ook weer slopen? Die interesse in technologie is het vertrekpunt. Vanuit daar gaan jongeren experimenteren.
Vaak zijn ze op vrij jonge leeftijd ook zelf ergens slachtoffer van geworden. Iemand gooit ze bijvoorbeeld uit een game of steelt daar ‘punten’ van ze. Dan willen ze begrijpen: hoe werkt dat precies? En hoe kan ik wraak nemen? Vervolgens gaan ze verder zoeken en ontdekken ze dat er een hele wereld achter zit, met fora en andere plekken waar je informatie en gelijkgestemden kunt vinden. Die intrinsieke motivatie om te experimenteren blijft belangrijk. Je bent 10 of 12 jaar en gaat kijken wat er kan. Uiteindelijk gaan sommigen er ook geld mee verdienen.”

Zijn cybercriminelen werkelijk zo ongrijpbaar als wordt gedacht?

“Een deel van cybercrime is technisch en vraagt om specialistische kennis, maar uiteindelijk blijven veel stappen hetzelfde: daders willen geld verdienen, moeten communiceren en maken fouten. Het tactisch recherchewerk blijft ook gewoon van belang, aangevuld met digitale sporen. Ook als criminelen bijvoorbeeld cryptocurrency gebruiken, willen ze uiteindelijk gewoon cash. Dat kunnen ze namelijk makkelijk uitgeven.

‘Iedereen kan slachtoffer worden van cybercrime, zelfs cybersecuritybedrijven’

Een deel van het leven van deze daders speelt zich online af, en daar laten ze sporen achter. Die zijn niet altijd makkelijk te vinden, maar ze zijn er meestal wel. Zeker minder technisch onderlegde daders maken fouten: ze vergeten bijvoorbeeld een keer iets via VPN te doen. Dan heb je ineens heel waardevolle informatie.”

Wat is het risicoprofiel van slachtoffers van cybercrime? 

“Iedereen kan slachtoffer worden. Toen ik rond 2011 startte met onderzoek naar phishing, bleek al dat cybercriminelen niet discrimineren: jong of oud, arm of rijk, iedereen wordt aangevallen. De enige risicofactor die je bij meerdere vormen van cybercrime ziet, is leeftijd: hoe jonger je bent, hoe groter het risico op allerlei vormen van cybercrime. Dat komt doordat jongeren meer online zijn, en dus meer online interacties hebben en meer online sporen achterlaten – dat maakt hen kwetsbaar.
We zien veel victim blaming: mensen denken zelf dat ze het hadden moeten doorzien, of ze krijgen dat van anderen te horen. Maar mensen weten heus wel dat er phishing is en dat er oplichters zijn. Ze herkennen het vaak ook, maar niet altijd. Juist op een moment van stress, als er zich net een grote levensgebeurtenis heeft voorgedaan of bijvoorbeeld omdat je snel moet handelen voor een boeking, kun je erin trappen. Cybersecuritybedrijven worden zelfs gehackt, dus dan weet je zeker dat het élk bedrijf en individu kan overkomen. De victim blaming maakt dat de aangiftebereidheid heel laag is. Volgens de CBS Veiligheidsmonitor 2023 werd 15,6 procent van de bevolking van 15 jaar en ouder slachtoffer van online criminaliteit. Tegelijk deed slechts 17 procent van de slachtoffers aangifte bij de politie.”

Hoe snel passen cybercriminelen hun werkwijze aan?

“Net als alle criminelen, zijn cybercriminelen voortdurend bezig hun werkwijze te verbeteren. Als je het ze moeilijk maakt, kijken ze hoe ze daaromheen kunnen. Bij phishing zag je dat bijvoorbeeld toen banken burgers gingen waarschuwen: criminelen namen die waarschuwingen vervolgens gewoon op in hun eigen mails.
Nieuwe technologische mogelijkheden zorgen steeds weer voor nieuwe manieren om mensen op te lichten. Ook de aanvalsvormen veranderen: vroeger ging het vooral om mail, nu ook om sms’jes, bijvoorbeeld over een pakketje dat klaarstaat. Dat maakt voorlichting lastig, omdat wat je vandaag zegt morgen achterhaald kan zijn.”

Hoe doen politie en het OM het op dit moment in de aanpak van cybercrime?

“Een stuk beter dan tien tot twintig jaar geleden gelukkig. Eerst kwam er op landelijk niveau een Team High Tech Crime, later kregen ook de eenheden cyberteams. Inmiddels is er daarnaast meer aandacht voor veelvoorkomende delicten, vooral fraudes, binnen de basispolitiezorg.

‘Andere landen kijken met enige jaloezie naar hoe onze politie cybercrime aanpakt’

Dat vind ik goed: de specialisten zijn behouden, terwijl de brede onderkant van de organisatie beter leert om meldingen te herkennen, te bundelen en bij de juiste teams te krijgen. Het gaat nog lang niet allemaal goed: er is meer opleiding nodig en de hoeveelheid delicten is enorm. Maar Nederland heeft wel iets opgebouwd: een combinatie van landelijke expertise, teams op eenheidsniveau, basispolitiezorg en samenwerking met onder meer banken. Daar kijken andere landen met enige jaloezie naar: niet alleen naar de specialisten, maar vooral naar de manier waarop die verschillende lagen bij de politie, bij banken en het Openbaar Ministerie steeds beter met elkaar verbonden raken.”

Waar zit nu de grootste opgave?

“De grootste opgave zit ’m er nu in dat medewerkers cybercrime gaan zien als onderdeel van het normale werk. Niet iedereen hoeft cyberspecialist te worden, maar iedereen moet begrijpen wat online betekent voor zijn eigen doelgroep of taak. Voor jeugdgroepen, fraudeurs en georganiseerde misdaad hebben we al langer aanpakken. De vraag is nu: wat doen zij online? Zo kun je de digitale kant van een zaak herkennen en er op tijd de juiste specialist bij halen. Dat geldt niet alleen voor de politie, maar ook voor gemeenten, jongerenwerk en andere partners.”

“Er is veel verbeterd, maar vooral aan de brede onderkant van de organisatie valt nog veel te winnen. Daar komt het grootste deel van de zaken binnen: bij politiemedewerkers die in de wijk of aan de balie moeten beoordelen wat er speelt. Als iemand aangifte komt doen en niet serieus wordt genomen, gaat het al mis. En als een zaak niet goed wordt opgepakt omdat iemand het daderspoor niet herkent, terwijl dat er wel is, verdwijnt zo’n zaak alsnog. Ook als een team moet kiezen tussen cybercrime en iets wat letterlijk in de buurt is gebeurd, wint dat laatste nog vaak. De afhandeling van dit soort delicten kan dus nog steeds beter.”

Wat is er nodig om cybercrime echt structureel aan te pakken?

“Er is al veel veranderd, maar er is ook een echte cultuurverandering nodig. Online, en dus ook cybercriminaliteit, is onderdeel geworden van het dagelijks leven. Het is verweven met andere vormen van criminaliteit: winsten uit online oplichting worden regelmatig geïnvesteerd in drugs of andere criminele activiteiten. Dat goed zien en aanpakken vergt tijd en een lange adem.

‘Dit fundamentele probleem kun je niet oplossen door losse ideeën snel door te drukken’

Daarom moeten we cybercrime prioriteit blijven geven, maar wel op een gestructureerde manier. Mijn oratie heette niet voor niets Meer dan alleen een goed idee. Er zijn veel goede initiatieven, maar je kunt zo’n fundamenteel probleem niet oplossen door losse ideeën snel door te drukken. Je moet structureel aandacht besteden aan wat werkt, kennis opbouwen en die kennis ook in de praktijk toepassen. Dat is van groot belang, want deze problemen worden alleen maar groter. Als we dit gesprek over een jaar of 5 weer hebben, is het aandeel cybercriminaliteit alleen maar toegenomen.”

Zie je dat somber in, verwacht je dat cybercriminaliteit nog veel sterker zal toenemen?

“De schaal waarop criminelen kunnen aanvallen wordt groter, en de drempel om in te stappen is laag. Jongeren kunnen online relatief makkelijk tools vinden, uitproberen en aanpassen. Daar hoef je al lang geen technisch genie meer voor te zijn; anderen maken die tools, en de ‘communities’ eromheen zijn heel toegankelijk. AI maakt dat nog makkelijker, maar de ontwikkeling is al langer gaande. Jongeren komen op jonge leeftijd in online subculturen terecht waar hacken of frauderen normaal lijkt, waar je er geld mee kunt verdienen en waar ‘iedereen’ meedoet.”

Waar liggen de kansen om jonge aanwas eerder te bereiken?

“In het onderzoeksprogramma kijken we nu naar de ontwikkelpaden van jonge hackers en jonge fraudeurs. De vraag is: waar zetten jongeren hun eerste stapjes de verkeerde kant op? Vaak begint dat niet in de donkere steegjes van het internet, maar op heel gewone plekken: via Google, AI-tools, YouTube, gamingfora of Telegram. Juist daarom moeten we beter begrijpen wat daar gebeurt en hoe je daar op tijd kunt waarschuwen: let op, dit heeft consequenties. In de fysieke wereld grijpt iemand in als jongeren over de schreef gaan, omdat het zichtbaar is; online ziet een ouder, docent of wijkagent dat meestal niet. Of dit ertoe leidt dat meer jongeren in criminaliteit belanden, weten we nog niet precies. Maar dat het kan, is duidelijk.
Professionals moeten vooral blijven leren en samenwerken. Cybercrime is een groot maatschappelijk veiligheidsvraagstuk. Daarom moeten politie, OM, gemeenten, scholen, jongerenwerk en banken kennis delen en blijven toetsen wat in de praktijk werkt.”