Criminaliteit gedaald maar overlast gestegen
In de nieuwe serie ‘De staat van de misdaad’ analyseren onderzoekers van het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) ontwikkelingen rond misdaad en rechtshandhaving. In deze eerste aflevering beschrijven zij trends in de acht meest voorkomende vormen van criminaliteit en overlast sinds 2012.

In deze eerste aflevering van de serie ‘De staat van de misdaad’ beschrijven we de trends in veelvoorkomende vormen van door de politie geregistreerde criminaliteit en overlast. De geregistreerde criminaliteit in Nederland daalt al sinds het begin van deze eeuw (De Jong, 2018). Maar hoe ziet de trend eruit in de recente jaren? Zet de daling door voor alle vormen van criminaliteit? En is er ook een daling zichtbaar in de overlast die bij de politie wordt gemeld?
Transparantie
In deze bijdrage analyseren we de door de politie gepubliceerde gegevens over criminaliteit en overlast en door het CBS gepubliceerde gegevens over de omvang van de bevolking in de periode 2012-2023 om deze vragen te beantwoorden. Om rekening te houden met de bevolkingsgroei presenteren we het aantal incidenten per 100.000 inwoners in het betreffende jaar. Voor maximale transparantie hebben we de door ons samengestelde gegevensbestanden en onze analysecode openbaar gemaakt op GitHub, opdat geïnteresseerden onze bevindingen kunnen reproduceren en eventueel aanvullen.
Misdrijven en overlastincidenten
De door het CBS gepubliceerde gegevens over het aantal misdrijven zijn ontleend aan de Basis Voorziening Informatie (BVI) van de politie. Bij misdrijven gaat het om aantallen geregistreerde misdrijven per jaar, opgesplitst naar de aard van het misdrijf. Een geregistreerd misdrijf is door de politie vastgelegd in een proces-verbaal van aangifte of in een ambtshalve opgemaakt proces-verbaal. Misdrijven zijn de feiten die zijn strafbaar gesteld in het Wetboek van Strafrecht en in diverse bijzondere wetten, waaronder de Opiumwet, de Wegenverkeerswet en de Wet Wapens en Munitie. In de analyse hebben we de categorie ‘Ongevallen (Weg)’ buiten beschouwing gelaten.
Tussen 2012 en 2023 daalde de geregistreerde criminaliteit met 35 procent
De door het CBS gepubliceerde gegevens over overlastincidenten zijn ontleend aan de Basisvoorziening Handhaving (BVH) van de politie. Deze bevat registraties van door burgers gemelde overlastincidenten waarop door de politie inzet is gepleegd, aangevuld met overlastincidenten die door de politie zelf zijn waargenomen.
Trends in totale criminaliteit en overlast
Figuur 1 toont de trends in de totale omvang van criminaliteit en overlast in Nederland tussen 2012 en 2023. De oranje lijn laat zien dat de daling van de geregistreerde criminaliteit in Nederland heeft doorgezet in het afgelopen decennium. Tussen 2012 en 2023 daalde de geregistreerde criminaliteit met 35 procent, van 6.208 naar 4.060 misdrijven per 100.000 inwoners. De geregistreerde criminaliteit bereikte het voorlopig laagste punt in 2021, tijdens de COVID-19-pandemie (de gearceerde periode in Figuur 1).
Figuur 1> Totaal aantal criminaliteits- en overlastincidenten per 100.000 inwoners in Nederland, tussen 2012 en 2023
Dalingen in de geregistreerde criminaliteit zijn mogelijk deels verklaarbaar doordat burgers steeds minder bereid zouden zijn om aangifte te doen. Het blijkt inderdaad uit de Veiligheidsmonitor 2019 dat de aangiftebereidheid (van alle gewelds-, vermogens-, en vandalismedelicten samen) tussen 2012 en 2019 daalde van 38 naar 32 procent (CBS, 2020). Deze daling (van 16 procent) is echter aanzienlijk geringer dan de daling van 33 procent in de geregistreerde criminaliteit in dezelfde periode. En ook uit de eerdergenoemde Veiligheidsmonitor (CBS, 2020) en zelfrapportages van daders (Van der Laan e.a., 2021) komt een dalende trend in criminaliteit naar voren, terwijl deze bronnen niet gevoelig zijn voor vertekening door de veranderende aangiftebereidheid van burgers. Daarmee lijkt de geobserveerde daling in geregistreerde criminaliteit niet volledig op het conto te kunnen worden geschreven van veranderingen in aangiftebereidheid.
De blauwe lijn in Figuur 1 laat zien dat er in dezelfde periode juist sprake was van een toename van de geregistreerde overlast. Tussen 2012 en 2023 nam overlast toe met 49 procent, van 1.668 naar 2.486 incidenten per 100.000 inwoners. Gedurende de coronacrisis was het aantal geregistreerde overlastincidenten zelfs nog hoger.
Deze stijgende trend in het aantal registraties van overlast in Nederland is opvallend
Deze stijgende trend in het aantal registraties van overlast in Nederland is opvallend. Niet alleen omdat het tegengesteld is aan de dalende trend van geregistreerde criminaliteit, maar ook omdat zelfrapportages van overlast in de Veiligheidsmonitor juist een licht dalende trend laten zien. Al kan daarbij worden aangetekend dat de door de politie gehanteerde categorieën niet naadloos aansluiten bij de vragen in de Veiligheidsmonitor. Uit de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt namelijk dat 43 procent van de respondenten in 2019 aangaf veel overlast te ervaren van tenminste één overlastvorm (fysieke overlast, sociale overlast, verkeersoverlast, hinder van horecagelegenheden), terwijl dit nog 46 procent was in 2012 (CBS, 2020). Een mogelijke verklaring voor de stijging in registraties van overlast is dan ook dat burgers overlast tegenwoordig vaker melden bij de politie, en dat overlast daardoor vaker geregistreerd wordt. Mogelijk registreert de politie tegenwoordig ook meer dan voorheen op eigen initiatief overlastincidenten die niet door burgers gemeld zijn.
Trends in meest voorkomende vormen van criminaliteit
In Figuur 2 wordt dieper ingegaan op de trend in criminaliteit, door deze uit te splitsen naar de acht meest voorkomende vormen van criminaliteit. Slechts bij twee typen criminaliteit is geen daling zichtbaar tussen 2012 en 2023. Het aantal incidenten van winkeldiefstal is nagenoeg gelijk gebleven in deze periode, en daalde alleen tijdens de pandemie, waarschijnlijk als gevolg van de beperkte openingstijden van winkels gedurende lockdowns.
Het meest opvallend is de toename van horizontale fraude
Het meest opvallend is de toename van horizontale fraude. Dit zijn alle vormen van fraude gericht tegen burgers, bedrijven en financiële instellingen. Hierbij is tegenwoordig vaak sprake van gedigitaliseerde criminaliteit zoals vriend-in-noodfraude (via bijvoorbeeld Whatsapp) en Marktplaatsfraude. De omvang blijkt tussen 2012 en 2023 meer dan vertienvoudigd te zijn (van 48 naar 493 misdrijven per 100.000 inwoners). De grootste stijging is zichtbaar tussen 2014 en 2016, wat het gevolg van een registratie-effect lijkt te zijn. In de Fraudemonitor 2016 wordt namelijk omschreven dat de registratiesystemen bij politie en OM sinds begin 2015 zijn gesynchroniseerd op de fraudethema’s uit de Veiligheidsagenda zodat resultaten beter vergeleken kunnen worden. Hiervoor werd een substantieel deel van de zaken onder oude, ongelijksoortige classificaties ingeschreven (OM, 2017).
Tijdens de pandemie is er een duidelijke piek te zien in horizontale fraude, en was dit verreweg het meest voorkomende type delict. Na de pandemie daalde het niveau weer terug naar het niveau van het jaar ervoor. Mogelijk hangt deze ontwikkeling samen met de verhoogde intensiteit van online activiteiten tijdens de pandemie, waardoor burgers kwetsbaarder werden voor gedigitaliseerde vormen van horizontale criminaliteit.
De grootste daling (77 procent) vertoont de categorie diefstal/inbraak woning
De grootste daling (77 procent) vertoont de categorie diefstal/inbraak woning. Maar ook de categorieën diefstal uit of vanaf motorvoertuigen, vernieling of zaakbeschadiging, overige vermogensdelicten, mishandeling, en diefstal van brom-, snor- en gewone fietsen daalden aanzienlijk, waarbij opvalt dat de prevalentie het laagst was in 2020 en 2021 ten tijde van de pandemie.
Figuur 2> Trends in de acht meest voorkomende soorten misdrijven
Trends in verschillende vormen van overlast
Tot slot laat Figuur 3 de trends zien in de acht soorten overlast die in de politieregistraties worden onderscheiden. Uit deze figuur blijkt dat de algeheel stijgende trend in overlastincidenten gedreven wordt door drie typen overlast, namelijk overlast van zwervers, overlast in verband met alcohol en drugs, en overlast door verwarde personen. Het aantal incidenten van deze drie typen overlast is tussen 2012 en 2023 met respectievelijk 221 procent, 181 procent, en 198 procent gestegen. De overlast door verwarde personen stijgt al sinds 2012 gelijkmatig, en is inmiddels de meest voorkomende vorm van overlast.
De piek in overlast ten tijde van de pandemie is vooral toe te schrijven aan overlast van jeugd en overige geluidshinder (dat wil zeggen exclusief geluidshinder van evenementen of horeca), aangezien deze twee vormen van overlast sterk stegen in 2020 en 2021 maar in 2023 weer zijn gezakt naar het niveau van voor de pandemie.
Er is sprake van een flinke daling in geluidshinder door horeca en door evenementenu0026nbsp;u0026nbsp; u0026nbsp;
De overige drie soorten overlast – geluidshinder door evenementen, geluidshinder door horeca, en openbare dronkenschap – komen relatief weinig voor waardoor de trends in de figuur moeilijk zichtbaar zijn. Desalniettemin is er sprake van een flinke daling in geluidshinder door horeca en door evenementen, waar in 2023 respectievelijk 62 en 40 procent minder incidenten geregistreerd werden dan in 2012. Logischerwijs was het aantal incidenten van deze twee soorten geluidshinder het laagst in 2020 en 2021, toen horecagelegenheden en evenementen door de corona-restricties vaak gesloten waren of afgelast werden.
Figuur 3> Trends in de acht onderscheiden soorten overlast
Conclusie
In deze eerste aflevering van de serie ‘De staat van de misdaad’ hebben we laten zien dat de geregistreerde criminaliteit in het afgelopen decennium verder is gedaald terwijl de geregistreerde overlast juist is toegenomen. Dit betekent dat de maatschappelijke problemen waarmee politie en andere partners op het terrein van justitie en veiligheid geconfronteerd worden lijken te verschuiven: er is steeds minder misdaad, maar steeds meer overlast. Dit roept de vraag op hoe deze organisaties met deze verandering omgaan en of hun takenpakket ook aan het verschuiven is. Uit recent onderzoek blijkt dat minder dan de helft van de tijd besteed aan reactieve politie-inzet op basis van 112-hulpvragen, gespendeerd wordt aan criminaliteit (Verlaan, Langton en Ruiter, 2023). Ook blijkt dat er veel tijd gemoeid is met overlast, maar of die verhouding in het afgelopen decennium is verschoven is onbekend.
Landelijke trends verhullen mogelijk geografische verschillen
Landelijke trends verhullen mogelijk geografische verschillen. Het zou interessant en relevant zijn om de ontwikkelingen in criminaliteit en overlast regionaal uit te splitsen. Trends in de hoeveelheid criminaliteit verhullen bovendien mogelijke verschuivingen in de ernst van criminaliteit. Om daar beter zicht op te krijgen wordt op dit moment een Nederlandse Crime Harm Index ontwikkeld (Van Ruitenburg en Ruiter, 2023). Mogelijk zal in de toekomst een ‘De staat van de misdaad’ gewijd worden aan deze onderwerpen.
We benadrukken dat de oorzaken van de geconstateerde veranderingen in geregistreerde criminaliteit en overlast moeilijk te achterhalen zijn. Los van het gegeven dat de gemeten omvang van deze verschijnselen erg gevoelig is voor de wijze waarop ze worden gedefinieerd en geregistreerd, zijn er veel verschillende maatschappelijke ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op de mate waarin mensen zich aan wetten en fatsoensregels houden, en op de mate waarin zij zich tot de politie wenden wanneer anderen dat niet doen. <<
Serie ‘De staat van de misdaad’
In ‘De staat van de misdaad’ analyseren onderzoekers van het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) ontwikkelingen rond criminaliteit en rechtshandhaving. Het doel van de bijdragen is om de lezers op een toegankelijke en transparante wijze te informeren over maatschappelijk relevante wetenschappelijke inzichten en bevindingen, bij voorkeur op basis van openbare gegevensbronnen.
Wim Bernasco, Steve van de Weijer en Stijn Ruiter zijn werkzaam bij het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR).
De auteurs zijn bereikbaar voor vragen en discussies via e-mail: WBernasco@nscr.nl, SvandeWeijer@nscr.nl en Ruiter@nscr.nl.



Laat een reactie achter