‘Als je alleen een hamer hebt, lijkt alles een spijker’
Een staatscommissie brengt adviezen uit over de aanpak van discriminatie. Hoewel het vaststellen ervan niet eenvoudig is, meent de commissie dat vergaande investering nodig is om discriminatie tegen te gaan. Er is een discriminatietoets ontwikkeld, waarmee organisaties discriminatierisico’s kunnen identificeren. Maar gaat de commissie wel met de nodige zorgvuldigheid met deze problematiek om? Of draaft ze door in haar benadering, die als activistisch kan worden getypeerd?

Afgelopen januari verscheen het rapport Voorkomen van discriminatie in publieke dienstverlening van de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme. De aanbevelingen daarin, berusten mede op een door hen ontwikkelde discriminatietoets, waarover in februari een verslag verscheen.
Allereerst een actuele casus. Momenteel woedt er in het Verenigd Koninkrijk een discussie over het voorstel van een straftoemetingscommissie, om bij het opleggen van straffen te overwegen een lichtere straf op te leggen aan delinquenten uit minderheidsgroepen. Dat komt voort uit de bevinding dat dergelijke delinquenten strenger worden bestraft dan andere delinquenten. Maar wat blijkt nu: het verschil in bestraffing kan worden toegeschreven aan het feit dat verdachten uit die minderheidsgroepen minder dan anderen schuld willen bekennen aan het delict. Zo komt het dat ze niet profiteren van de aftrek die de bekennende verdachten wel krijgen.
Deze vraag laat niet eenvoudig beantwoorden
Is er dan sprake van (indirecte) discriminatie? Of komt dit voort uit wel of niet bekennen, wat logischerwijs leidt tot verschillende uitkomsten? Deze vraag laat niet eenvoudig beantwoorden, wat duidelijk maakt dat kwesties op dit terrein gecompliceerder liggen dan zo op het eerste oog lijkt.
Dit voorbeeld illustreert mijn stelling uit een eerdere column, dat het begrip ‘interne discriminatie’ vatbaar is voor allerlei discussies. Bij dit type discriminatie draait het om het (onbedoelde) effect van regels of prakijken, die een legitiem doel dienen. Dus dat een ‘onevenredig nadeel’ terechtkomt bij personen met een beschermde status. Dat gaat dan om godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, gender, nationaliteit, seksuele oriëntatie, burgerlijke staat, beperking of chronische ziekte of leeftijd. Om goed te bepalen of sprake is van discriminatie, moet eerst worden bekeken of en in welke mate een relevante groep nadelig wordt getroffenen door een maatregel en hoe zwaar dat nadeel weegt.
Ook bij het doorstaan van deze toets hoeft nog geen sprake te zijn van discriminatie
Maar ook bij het doorstaan van deze toets hoeft nog geen sprake te zijn van discriminatie. Als het belang van de maatregel groot is en daarvoor geen alternatieven bestaan die minder nadeel met zich meebrengen.
Hoe gaat de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme om met deze lastige problematiek? Allereerst ziet de commissie niet veel in het steken van energie in het bepalen van de mate waarin discriminatie daadwerkelijk plaatsvindt. Dat leidt naar hun zeggen alleen maar tot ‘subjectieve waarderingen’, wat al snel in de weg zou staan van verdiepend onderzoek naar mogelijke maatregelen tegen discriminatie. Voor de commissie is het voldoende dat uit hun aangedragen voorbeelden zou blijken dat discriminatie in meerdere sectoren betekenisvol voorkomt – dat legitimeert hen om niet zozeer discussie op te zoeken, maar om in actie te komen.
Hier sluipt een subjectief element binnen
Deze benadering wordt ook gevolgd in de door de commissie verrichte pilots bij de gemeente Arnhem, de Douane en bij de Dienst Uitvoering Onderwijs. Daarbij ging het niet zozeer om feitelijke discriminatie, maar slechts of er een risico op discriminatie bestaat en wat daartegen te doen is. Opvallend is bovendien, dat de commissie een wel zeer brede definitie van discriminatie hanteert. Niet alleen gaat het om het aanbrengen van een ongerechtvaardigd nadeel, maar ook of individuen en groepen gekrenkt worden. Of dat zij niet als gelijkwaardige mensen worden gezien. Hier sluipt een subjectief element binnen, waarmee het risico wordt geïntroduceerd dat weliswaar mensen zich gediscrimineerd kunnen voélen, zonder dat feitelijk sprake is van discriminatie.
In de pilots bij de drie eerder genoemde organisaties, is onder andere gewerkt met teamleden die met de uitvoering van bepaalde regelgeving zijn belast. Met een discriminatietoets moesten vragenlijsten een licht werpen op de kans op discriminatie. Helaas zijn die vragenlijsten niet in de rapportage opgenomen, want die zouden momenteel vereenvoudigd en verbeterd worden. Ondanks mijn herhaalde verzoeken, heeft de commissie de gebruikte vragenlijsten niet ter beschikking gesteld. Dus we moeten het doen met de verslaglegging in het rapport.
Eigen opvattingen en oordelen spelen een rol
Uit de resultaten komt naar voren dat de uitvoerende medewerkers van de betrokken organisaties vaak te maken krijgen met situaties die niet eenvoudig te behandelen zijn, maar die een eigen invulling vragen. Daarbij spelen eigen opvattingen en oordelen een rol. Omdat die mogelijk verband hebben met beschermde kenmerken, kan er onbedoeld sprake zijn van discriminatie. De commissie beveelt hierop aan om dit aan te pakken met eenvoudiger regelgeving en tegelijk om meer praktijksituaties op te nemen in een protocol – dus paradoxaal: met zowel minder als meer regels.
Als gezegd, werkt de commissie aan een simpelere en verbeterde discriminatietoets. Meer dan de in de pilots gebruikte, moet die naar eigen zeggen niet alleen dienen tot het stimuleren van reflectie en verdiepende gesprekken. Meer moet die discriminatietoets in de toekomst handvatten bieden om discriminatierisico’s weg te nemen of te verminderen. Zoals in het formuleren van ‘het omgaan met typische problemen en dilemma’s die zich kunnen voordoen’. Meer actiegericht dus.
Uit de rapportages kunnen we afleiden dat de commissie a) uitgaat van de gedachte dat discriminatie onlosmakelijk onderdeel is in de hele samenleving en voortkomt uit ingebakken mensbeelden of van onbedoeld discriminerend beleid of praktijk, b) dat (overheids)organisaties veel energie moeten steken in periodiek samen met experts onderkennen waar zich de risico’s daarop vooral voordoen, c) de focus richten op aanpassingen in regels, beleid en praktijk, om de waargenomen kans op discriminatie te verkleinen.
Het ziet ernaar uit dat de commissie het niet nodig vindt om vast te stellen of discriminatie zich daadwerkelijk voordoet. Er is kennelijk geen weging nodig of de mate waarin bepaalde groepen feitelijk nadeel ondervinden, relevant is. En in hoeverre dat nadeel wel of niet aanvaardbaar is. Zo oordeelde het College voor de Rechten van de Mens dat de selectie voor controle door de belastingdienst in de toeslagenaffaire ‘objectief gerechtvaardigd’ was, ook als sprake was van indirecte onderscheid naar buitenlandse afkomst.
‘Het is al voldoende als er een káns op discriminatie is’
Volgens de commissie hoeft dat allemaal niet: het is al voldoende als er een káns op discriminatie is. Dat moet dan direct worden aangepakt. Met een zekere ironie kunnen we beweren dat deze benadering voortkomt uit een eigen persoonlijk mensbeeld van de commissie, waarin discriminatie en racisme een dominante plaats innemen. Dit doet me denken aan de omstreden benadering van de kritische rassentheorie, die stelt dat racisme ingebakken is in allerlei aspecten van de samenleving, met als doel de verschillen in machtsposities in stand te houden. Misschien is dat wat overdreven, maar op zijn minst lijkt hier sprake van een zekere vooringenomenheid die een illustratie vormt van de stelling: Als je alleen een hamer hebt, lijkt alles een spijker.
‘Hij ging bij arbeiders langs met suggestieve vragenlijsten’
De commissie wil veranderingen in gang zetten met meer actiegerichte vragenlijsten, met aandacht voor het omgaan met weerstand, het creëren van een veilige omgeving voor het bespreken van discriminatie en racisme, en het integreren van burgerperspectieven. Wat dat betreft zie ik een parallel met de Tema-groep Noord-Nederland, een actiegerichte beweging uit begin jaren ’70, onder leiding van de activist Ton Regtien. Die ging bij arbeiders langs met suggestieve vragenlijsten, om bewustwording van onderdrukking op te wekken. Vragenlijsten als methode om tot verandering te komen, niet als middel om objectief feiten te vinden. Overigens kende de Temagroep destijds weinig succes met deze aanpak.
Uit het voorgaande kunnen we de benadering van de commissie als te zeer onevenwichtig en activistisch typeren. Dat is scherp aangezet, als tegenwicht tegen het in de media ontbreken van enige kritiek op of relativering van de conclusies van de commissie. Het is echter de vraag of een ongenuanceerde inzet niet in de weg staat van de grote inspanning die de commissie aanbeveelt: alle vormen van bestaande en voorgenomen publieke dienstverlening periodiek diepgaand onderzoeken op het risico van discriminatie.
Dat zou jammer zijn, want er is beslist wel het nodige te doen om discriminatie te bestrijden. <<





Laat een reactie achter